मोबाईलचे व्यसन की कंटाळ्यातील मनोरंजन

 ब्लॉग नं. 2026/316. 

दिनांक: 13 नोव्हेंबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक:	कंटाळा आल्यावर मोबाईल हातात घेणाऱ्यांच्या मनाचा वेढा: Mobile Addiction or Entertainment to Escape Boredom? कंटाळा आला की आपण नकळत आपले हात खिशात किंवा टेबलवर ठेवलेल्या मोबाईलच्या दिशेने सरकवतो. लिफ्टची वाट पाहत असताना, गाडी थांबलेली असताना किंवा कामात दोन मिनिटांचा ब्रेक मिळाला की,लगेच स्क्रीन अनलॉक करणे ही आजच्या डिजिटल युगातील एक साधी सवय झाली आहे.मीडियम (Medium) वरील ‘द सायकोलॉजी ऑफ पीपल हू रीच फॉर देअर फोन व्हेन बोर्ड’ (The Psychology of People Who Reach for Their Phones When Bored) या गाजलेल्या लेखामध्ये या मागच्या मानवी वर्तनाचा आणि मेंदूच्या कार्यपद्धतीचा सखोल वेध घेण्यात आला आहे. ही सवय नेमकी का जडते आणि आपले मन याद्वारे काय शोधत असते, याचा हा आढावा घेऊया आजच्या ब्लॉगमध्ये.
सविस्तर:	1.डोपामाइन आणि अनिश्चिततेचे आकर्षण: जेव्हा आपण कंटाळलो असतो आणि स्क्रीन स्क्रोल करू लागतो, तेव्हा आपल्या मेंदूतील ‘व्हेंट्रल टेग्मेंटल एरिया’ (VTA) मधून डोपामाइन हे रसायन रिलीज होते. विशेष म्हणजे, हे रसायन केवळ सुख मिळाल्यावरच नाही, तर एखादी चांगली बातमी किंवा मेसेज 'येण्याची शक्यता' असते तेव्हाच अधिक झपाट्याने स्रवते. सोशल मीडियावर 'इन्फिनिटी स्क्रोल'मुळे पुढील स्वाइपवर काहीतरी रंजक मिळेल ही अनिश्चितता आपल्या मेंदूला सतत खिळवून ठेवते. 2.शांततेची भीती आणि स्वतःच्या विचारांपासून पळवाट: अनेकदा आपल्याला वाटते की आपण फक्त टाईमपास करण्यासाठी फोन बघत आहोत. परंतु मानसशास्त्र सांगते की बऱ्याचदा आपण कंटाळलो नसतो, तर आजूबाजूच्या शांततेमुळे किंवा रिकाम्या वेळेमुळे आपल्या मनात येणाऱ्या विचारांपासून आणि अस्वस्थतेपासून पळ काढत असतो. जेव्हा बाह्य जगतात काहीच हालचाल नसते, तेव्हा आपल्या अंतर्गत भावना आणि चिंता आपल्याला अस्वस्थ करू लागतात. अशा वेळी मोबाईल हे त्या विचारचक्रातून तात्पुरती पळवाट देणारे साधन बनते. 3.सवयीची ताकद आणि ऑटोपायलट मोड: सुरुवातीला आपण कदाचित कोणाला मेसेज पाठवण्यासाठी किंवा वेळ पाहण्यासाठी फोन हातात घेतो. पण वारंवार असे घडल्यामुळे मेंदूची ती एक न्यूरल पाथवे किंवा सवय बनून जाते. एखादी पोकळी जाणवताच किंवा एखादा पॉज आल्यावर मेंदू विचार न करता ऑटोपायलट मोडवर जातो आणि आपले हात मोबाईल शोधू लागतात. यात आपला मेंदू आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स काही वेळासाठी विचलित अवस्थेत जातो. 4.लक्ष विचलित होणे आणि एकाग्रतेचा ऱ्हास: सतत फोन चेक करण्यामुळे आपल्या मेंदूची एकाग्र करण्याची क्षमता धोक्यात येते. कोणत्याही गंभीर किंवा सर्जनशील कामात असताना फोनचे नोटिफिकेशन किंवा छोटीशी जरी चकचूक झाली,तरी पुन्हा मूळ कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी सरासरी 23 मिनिटे लागतात. यामुळे मेंदू सतत ‘कंटीन्यूअस पार्शियल अटेंशन’ (सतत अर्धवट लक्ष असणे) या स्थितीत राहतो. यावर उपाय काय? याचा अर्थ तंत्रज्ञान वाईट आहे असा नाही. मोबाईल आपले अनेक प्रश्न सोडवतो, माहिती देतो आणि जोडणी ठेवतो. महत्त्वाचे हे आहे की, जेव्हा तुम्ही पुढच्या वेळी नकळत फोन हातात घ्याल, तेव्हा स्वतःला एक प्रश्न विचार, "मी खरंच काही पाहण्यासाठी फोन उचललाय का, की या क्षणिक कंटाळव्या किंवा अस्वस्थ करणाऱ्या पोकळीपासून मला लांब जायचे आहे?"
समारोप:	जेव्हा आपण या छोट्याशा गोष्टीची जाणीव ठेवायला लागतो, तेव्हा आपल्या मेंदूचा ताबा पुन्हा आपल्या हातात येतो. कधीकधी काहीही न करता शांत बसणे, स्वतःच्या विचारांना वेळ देणे हे मेंदूसाठी अत्यंत गरजेचे असते. आपल्या डिजिटल आयुष्यातून थोडे बाहेर पडून, खऱ्या अर्थाने स्वतःशी जोडले जाण्याची हीच खरी सुरुवात आहे.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.
महत्वाचे:	या ब्लॉगची लिंक तुम्ही इतरांना पाठवू शकता. हा ब्लॉग मराठी सोबत इंग्लिश,हिन्दी आणि इतर भारतीय भाषात वाचता येतो,तेव्हा मराठी न समजणाऱ्यांना ब्लॉगची लिंक पाठवू शकता.
📝 अस्वीकरण (Disclaimer):	हा ब्लॉग सार्वजनिक उपलब्ध माहितीवर आणि/किंवा तज्ञांच्या माहितीवर आधारित आहे.कोणतीही आरोग्यविषयक दिनचर्या नव्याने सुरू करण्यापूर्वी नेहमी आपल्या आरोग्य तज्ञाचा सल्ला घ्या.

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)