ब्लॉग नं : 2026/106.  दिनांकः 16 एप्रिल , 2026. मित्रांनो , कॉर्टिसोल ( Cortisol), त्याचे आरोग्यावरील परिणाम आजच्या धकाधकीच्या जीवनात ' तणाव ',(Stress) हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. पण तुम्हाला माहीत आहे का , की जेव्हा आपण तणावात असतो , तेव्हा आपल्या शरीरात एक विशिष्ट संप्रेरक ( Hormone) वेगाने काम करू लागते ? त्यालाच  कॉर्टिसोल  असे म्हणतात. याला सामान्यतः ' स्ट्रेस हार्मोन ' म्हणून ओळखले जाते. कॉर्टिसोल म्हणजे काय ? त्याचे काय परिणाम होतात. या बद्दल आजच्या ब्लॉगमध्ये जाणून घेऊ. सविस्तर: कॉर्टिसोल म्हणजे काय ? कॉर्टिसोल हे एक स्टिरॉइड हार्मोन आहे , जे आपल्या मूत्रपिंडाच्या वर असलेल्या अ‍ॅड्रिनल ग्रंथींद्वारे, ( Adrenal Glands) तयार केले जाते. जेव्हा आपल्या मेंदूला कोणत्याही धोक्याची किंवा तणावाची जाणीव होते , तेव्हा शरीरात कॉर्टिसोलची पातळी वाढते.हे हार्मोन आपल्याला ' लढा किंवा पळा ' (Fight or Flight) ,या परिस्थितीसाठी तयार करते.रक्तातील साखर वाढवणे , मेंदूचा ग्लुकोजचा वापर सुधारणे आणि पेशींची दुरुस्ती करणाऱ्या पदार्थांची,उपलब्धता वाढवण...

ब्लाॅग नं.2026/105 दिनांकः 15 एप्रिल, 2026. मित्रांनो , ज्येष्ठांमधील नैराश्य आणि त्यावरील उपाय वयोमानानुसार शरीरात बदल होणे स्वाभाविक आहे , पण जेव्हा मनाची उभारी संपते , तेव्हा जगणे ओझे वाटू लागते. अनेकदा आपण पाहतो की , घराण्यातील ज्येष्ठ व्यक्ती अचानक चिडचिडी , रागीट किंवा कमालीची शांत होते. "आता माझी कोणाला गरज राहिलेली नाही ," ही भावना त्यांच्या मनात घर करू लागते. लोकमत पेपरमधील डॉ. दत्ता दातीर यांच्या लेखाच्या आधारे , आपण या समस्येचा आणि त्यावरील उपायांचा आढावा, आजच्या ब्लॉगमधे घेऊया. सविस्तरः नैराश्याची कारणे: मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ एरिक एरिक्सन यांच्या सिद्धांतानुसार , उतारवयात माणूस दोन टोकांच्या भावनांमधून जात असतो: 'Generativity vs. Stagnation' ( उपयुक्तता विरुद्ध कुंठितता) आणि 'Ego Integrity vs. Despair' ( आत्मस्वीकार विरुद्ध निराशा).   कुंठिततेची भावना:   जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला वाटते की,आपण पुढच्या पिढीसाठी काहीही ठोस करू शकलो नाही , तेव्हा मनात रिक्तता निर्माण होते.   अपेक्षाभंग : आयुष्यभर कुटुं...

ब्लॉग नं.  2026/104. दिनांक:  14  एप्रिल , 2026. मित्रांनो , हसण्याचे टॉनिक: आनंदी राहण्याचे गुपित आणि त्यामागचे विज्ञान " हास्य हे जगातील सर्वोत्तम औषध आहे ," असे आपण लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत.पण धावपळीच्या जीवनशैलीत , आपण हे औषध घ्यायला विसरलो आहोत का ? एखाद्या व्यक्तीचा हसरा चेहरा पाहिला की , आपले निम्मे दुःख हलके होते. पण तुम्हाला माहिती आहे का ? हसणे ही केवळ एक सामाजिक प्रक्रिया नसून ते आपल्या शरीरातील एक महत्त्वाचे ' केमिकल इंजिनियरिंग ' आहे. चला तर मग जाणून घेऊया , नेहमी हसतमुख राहण्याचे फायदे आणि त्यामागे लपलेले विज्ञानाचे गुपित आजच्या ब्लॉगमध्ये. सविस्तर: हसताना शरीरात कोणती रसायने (हार्मोन्स) तयार होतात ? जेव्हा आपण मनापासून हसतो , तेव्हा आपला मेंदू काही विशिष्ट ' फील-गुड ' हार्मोन्स उत्सर्जित करतो.हे हार्मोन्स आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक असतात: 1. एंडोर्फिन ( Endorphins): हे शरीराचे नैसर्गिक पेनकिलर (वेदनानाशक) आहे. हसल्यामुळे एंडोर्फिनची पातळी वाढते , ज्यामुळे शारीरिक वेदना कमी होतात आणि आपल्याला सुख...

  ब्लॉग नं. 2026/103. दिनांक: 13 एप्रिल , 2026.   मित्रांनो , परजीवी ( Parasite) म्हणजे काय ? त्यांचे प्रकार , धोके आणि प्रतिबंधात्मक उपाय निसर्ग हा विविध जीवजंतूंनी भरलेला आहे. या सृष्टीमध्ये प्रत्येक जीव अन्नासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून असतो. मात्र , काही जीव असे असतात जे केवळ दुसऱ्या जीवावर जगतातच असे नाही , तर त्या जीवाला इजा पोहोचवून आपले पोषण करतात. विज्ञानाच्या भाषेत यांनाच ' परजीवी ' (Parasite) असे म्हणतात. अनेकदा आपण ' तू मोठा परजीवी आहेस ' असे गमतीने म्हणतो , पण वैद्यकीय आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून परजीवी असणे ही एक गंभीर बाब आहे. चला तर मग , या ' बिनबुलाये मेहमान ' असलेल्या जीवांबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया. सविस्तर: 1 . परजीवी म्हणजे नक्की काय ? (Definition) परजीवी हा असा जीव आहे,जो दुसऱ्या सजीव जीवाच्या (ज्याला ' यजमान ' किंवा 'Host' म्हणतात) शरीरावर किंवा शरीराच्या आत राहतो,आणि त्या यजमानाकडून आपले अन्न मिळवतो.यामध्ये परजीवीचा फायदा होतो , परंतु यजमानाचे मात्र नुकसान होते. कधीकधी हे नुकसान किरकोळ असते , तर कधी ते जीवघेणे ठरू ...

  ब्लॉग नं. 2026/102. दिनांक: 12 एप्रिल , 2026. मित्रांनो , क्रिएटीनाईन म्हणजे काय ? रक्तातील त्याचे महत्त्व आपल्या शरीरातील प्रत्येक अवयवाचे एक विशिष्ट कार्य असते. जेव्हा आपण आरोग्याबद्दल बोलतो , तेव्हा अनेकदा हृदय किंवा फुफ्फुसांचा विचार करतो , पण ' किडनी ' ( मूत्रपिंड) हा शरीरातील एक अत्यंत महत्त्वाचा गाळण घटक ( Filter) आहे. आपल्या रक्ताच्या रिपोर्टमध्ये ' क्रिएटीनाईन ' हा शब्द आपण अनेकदा पाहतो. पण नक्की हे क्रिएटीनाईन काय आहे आणि त्याची पातळी वाढणे धोक्याचे का असते ? चला तर मग , या ब्लॉगच्या माध्यमातून सविस्तर जाणून घेऊया. सविस्तर: 1 . क्रिएटीनाईन म्हणजे काय ? (What is Creatinine?) क्रिएटीनाईन हा एक टाकाऊ पदार्थ ( Waste Product) आहे,जो आपल्या स्नायूंच्या दैनंदिन हालचालीतून निर्माण होतो. आपल्या स्नायूंना ऊर्जा देण्यासाठी ' क्रिएटीन ' नावाचे रसायन वापरले जाते , ज्याच्या चयापचयानंतर ( Metabolism) क्रिएटीनाईन तयार होते. निरोगी शरीरात , आपल्या किडन्या रक्तातील हे क्रिएटीनाईन शोषून घेतात आणि लघवीवाटे शरीराबाहेर टाकतात.जर किडनीच्या कामात काही अडथळा आल...