Strength Training मुळे मधुमेह कमी होऊ शकतो कां?

 ब्लॉग नं. 2026/233.  

दिनांक: 21 ऑगस्ट, 2026. 

मित्रांनो, 

            नेहमी असा प्रश्न विचारला जातो की, Strength Training मुळे मधुमेहींचा HbA1c कमी होऊ शकतो का? याचं उत्तर, होय. Type 2 Diabetes असलेल्या व्यक्तीमध्ये नियमित आणि योग्य पद्धतीने केलेल्या Strength Training मुळे HbA1c कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, “स्नायूंची ताकद वाढली म्हणजे HbA1c नक्कीच कमी होईल” असे सरळ समीकरण मांडता येणार नाही. यामागे एक महत्त्वाची शारीरिक प्रक्रिया आहे.आपल्या शरीरातील skeletal muscles म्हणजेच,सांगाड्याशी जोडलेले स्नायू,हे रक्तातील glucose वापरण्याचे प्रमुख ठिकाण आहेत.त्यामुळे स्नायू अधिक सक्रिय आणि कार्यक्षम झाले की,शरीरातील glucose metabolism सुधारण्यास मदत होते.या विषयावर आपण आजच्या ब्लॉगमध्ये अधिक जाणून घेऊ.

सविस्तर:

Strength Training मुळे HbA1c का कमी होऊ शकतो?

Resistance किंवा Strength Training केल्यानंतर आणि नियमितपणे करत राहिल्यानंतर शरीरात काही सकारात्मक बदल होतात, जसे की, स्नायू रक्तातील glucose अधिक प्रमाणात वापरू लागतात,Insulin sensitivity सुधारू शकते,नियमित व्यायामामुळे muscle mass आणि functional capacity वाढू शकते, Insulin resistance कमी होण्यास मदत होऊ शकते,स्नायूंमध्ये glucose चे glycogenच्या स्वरूपात साठवण्याची क्षमता वाढू शकते.

American Diabetes Association (ADA) च्या 2026 Standards of Care नुसार मधुमेह असलेल्या प्रौढांनी आठवड्यातून 2–3 दिवस, सलग दिवस नसतील अशा पद्धतीने resistance exercise करणे उपयुक्त आहे. Resistance training मुळे glycemic control, muscular strength आणि muscle hypertrophy मध्ये सुधारणा होऊ शकते.

स्नायूंची ताकद आणि HbA1c यांच्यात काही संबंध आहे का?

होय, याबाबत संशोधन उपलब्ध आहे. Type 2 diabetes असलेल्या 1,172 प्रौढ व्यक्तींचा समावेश असलेल्या 20 अभ्यासांच्या systematic review आणि meta-analysis मध्ये resistance training करणाऱ्या व्यक्तींच्या HbA1c मध्ये control group च्या तुलनेत सरासरी सुमारे 0.39 percentage points ची घट आढळली. विशेष म्हणजे, संशोधकांना असेही आढळले की muscular strength मध्ये जास्त सुधारणा झालेल्या व्यक्तींमध्ये HbA1c मध्येही अधिक घट होण्याची प्रवृत्ती होती.

यावरून खालील संबंध समजून घेता येतो:

Progressive Resistance Training

स्नायूंची ताकद व कार्यक्षमता वाढणे.

↓
Insulin sensitivity सुधारणे.

↓
स्नायूंनी glucose चा अधिक कार्यक्षम वापर करणे.

↓
Blood glucose control सुधारणे

↓
HbA1c कमी होण्यास मदत, मात्र हे नाते प्रत्येक व्यक्तीमध्ये समान प्रमाणात दिसेलच असे नाही. कारण फक्त ताकद वाढली म्हणजे स्नायू वाढले असे नाही ! हा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. Strength Training सुरू केल्यानंतर सुरुवातीच्या काळात व्यक्तीची ताकद वाढते; पण त्याचा अर्थ लगेच मोठ्या प्रमाणात muscle mass वाढला असा होत नाही.सुरुवातीची strength gain ही मोठ्या प्रमाणावर neuromuscular adaptation मुळे होऊ शकते. म्हणजे मेंदू आणि nervous system उपलब्ध स्नायूंना अधिक कार्यक्षमतेने वापरायला शिकतात.

म्हणूनच फक्त strength वाढणे हे HbA1c कमी होण्याचे एकमेव कारण किंवा मोजमाप मानता येणार नाही.

त्याऐवजी आपण असा विचार करायला हवा:

Strength Training + Muscle Mass + नियमित शारीरिक हालचाल + योग्य आहार + योग्य औषधोपचार = चांगले Glycemic Control

Aerobic Exercise आणि Strength Training दोन्ही का महत्त्वाचे?

मधुमेह व्यवस्थापनात फक्त वजन उचलणे किंवा फक्त चालणे यापैकी एकाच प्रकारच्या व्यायामावर अवलंबून राहणे आवश्यक नाही.Aerobic exercise आणि Resistance Training यांचे combination अनेकदा अधिक फायदेशीर ठरते. Walking, cycling किंवा swimming यांसारख्या aerobic activities सोबत आठवड्यातून 2–3 दिवस योग्य resistance training केल्याने glucose control, cardiovascular fitness आणि muscle strength यामध्ये एकत्रित फायदा होऊ शकतो. ADA देखील aerobic आणि resistance exercise एकत्र केल्याने glycemic benefits अधिक मिळू शकतात असे सांगते.

HbA1c किती कमी होऊ शकतो?

याचे एक ठराविक उत्तर नाही. व्यक्तीचे वय, diabetes किती वर्षांपासून आहे, सुरुवातीचा HbA1c, insulin resistance, शरीराचे वजन, muscle mass, आहार, झोप, इतर physical activity आणि घेतली जाणारी औषधे या सर्व गोष्टी परिणामावर प्रभाव टाकतात. Resistance training वरील एका meta-analysis मध्ये सरासरी सुमारे 0.39 percentage points HbA1c reduction दिसून आली. त्यामुळे Strength Training मुळे HbA1c मध्ये सुधारणा होऊ शकते; मात्र केवळ व्यायामामुळे HbA1c मध्ये खूप मोठी घट होईल अशी अपेक्षा ठेवणे योग्य नाही.उदाहरणार्थ, HbA1c 8.0% वरून 6.5% पर्यंत केवळ Strength Training मुळे खाली येईल, असे गृहीत धरणे योग्य नाही.

वृद्ध व्यक्तींसाठी Strength Training आणखी महत्त्वाचे

वय वाढल्यानंतर muscle mass आणि muscular strength कमी होण्याची शक्यता वाढते. Diabetes मध्येही muscle health चे विशेष महत्त्व आहे.त्यामुळे वृद्ध व्यक्तीसाठी Strength Training चा फायदा केवळ HbA1c कमी करण्यापुरता मर्यादित नाही. तर त्यामुळे,स्नायूंची ताकद टिकवून ठेवण्यास, Muscle mass टिकवण्यास, दैनंदिन कामे अधिक सहज करण्यास, Balance सुधारण्यास, पडण्याचा धोका कमी करण्यास, Functional independence टिकवण्यास, Bone health सुधारण्यास. म्हणून Strength Training कडे केवळ “वजन उचलण्याचा व्यायाम” म्हणून पाहणे चुकीचे आहे. तो मधुमेह व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.

समारोप:

Insulin किंवा hypoglycemia निर्माण करू शकणारी काही diabetes medicines घेणाऱ्या व्यक्तींनी Strength Training सुरू करताना किंवा त्याची intensity वाढवताना विशेष काळजी घ्यावी.व्यायामामुळे glucose कमी होऊ शकतो.त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये exercise च्या आधी किंवा नंतर blood glucose तपासणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार औषधे, आहार किंवा व्यायामाची वेळ ठरवणे आवश्यक असू शकते.

शेवटी...Strength Training म्हणजे फक्त शरीराचे स्नायू मजबूत करण्याचा व्यायाम नाही; मधुमेह असलेल्या व्यक्तीसाठी ते glucose management चे एक प्रभावी साधन ठरू शकते.

स्नायू अधिक मजबूत आणि कार्यक्षम झाले की,ते रक्तातील glucose अधिक चांगल्या प्रकारे वापरण्यास मदत करतात. त्यामुळे insulin sensitivity सुधारू शकते आणि HbA1c मध्ये घट होण्यास मदत होऊ शकते.

परंतु एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे; “Muscle strength वाढणे आणि HbA1c कमी होणे यांचा संबंध आहे; पण फक्त Strength Training हे diabetes treatment चा पर्याय नसून त्याला पूरक उपचारात्मक lifestyle intervention आहे.” म्हणूनच Strength Training + Aerobic Exercise + योग्य आहार + वजनाचे व्यवस्थापन + पुरेशी झोप + डॉक्टरांनी सांगितलेले औषधोपचार हा Type 2 Diabetes management चा अधिक प्रभावी आणि शास्त्रीय दृष्टिकोन आहे.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.