Nutrition अर्थात पोषण म्हणजे नेमके काय?

 ब्लॉग नं. 2026/280. 

दिनांक: 9 ऑक्टोबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	🍎 Nutrition म्हणजे नेमके काय? आपण रोज अन्न खातो. सकाळचा नाश्ता, दुपारचे जेवण, संध्याकाळचा चहा आणि रात्रीचे जेवण... पण एक महत्त्वाचा प्रश्न आपण स्वतःला कधी विचारतो का? “मी जे खातो आहे, त्यातून माझ्या शरीराला खरोखर आवश्यक पोषण मिळते आहे का?” कारण अन्न खाणे आणि शरीराला पोषण मिळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आजच्या ब्लॉगमध्ये याबद्दल जाणून घेऊ.
सविस्तर	पोट भरणे आणि शरीराचे पोषण यात फरक आहे! आपले पोट भरले म्हणजे शरीराच्या सर्व गरजा पूर्ण झाल्या असे नाही.शरीराला ऊर्जा देण्यासाठी, स्नायू आणि ऊतींची वाढ व दुरुस्ती करण्यासाठी, रोगप्रतिकारक शक्ती टिकवण्यासाठी आणि शरीरातील असंख्य जैविक प्रक्रिया सुरळीतपणे चालण्यासाठी विविध पोषक घटकांची आवश्यकता असते. या पोषक घटकांचा शरीराला मिळणारा, पचणारा, शोषला जाणारा आणि उपयोगात आणला जाणारा संपूर्ण प्रवास म्हणजे Nutrition — पोषण. 🏠 शरीर म्हणजे एक घर समजा ! Nutrition समजून घेण्यासाठी एक सोपे उदाहरण घेऊया. आपले शरीर म्हणजे एक घर आहे, असे समजा. घर चालवण्यासाठी काय काय लागतं? - घरातील उपकरणे चालवण्यासाठी ऊर्जा, - घर बांधण्यासाठी साहित्य, - खराब झालेल्या वस्तूंच्या दुरुस्तीसाठी साहित्य, - सर्व व्यवस्था सुरळीत ठेवण्यासाठी विविध साधने आणि संसाधने. अगदी त्याचप्रमाणे आपल्या शरीरालाही वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगवेगळ्या पोषक घटकांची आवश्यकता असते. हे प्रमुख पोषक घटक कोणते? Carbohydrates, Protein, Fat, Vitamins, Minerals, Fiber आणि Water. चला, त्यांची भूमिका समजून घेऊया. 1️⃣ Carbohydrates — ऊर्जेचा प्रमुख स्रोत: भात, पोळी, ज्वारी, बाजरी, ओट्स, फळे, कडधान्ये इत्यादी पदार्थांमधून आपल्याला carbohydrates मिळतात. शरीर carbohydrates चे विघटन करून त्यातून ऊर्जा मिळवते. त्यामुळे दैनंदिन हालचाली, व्यायाम आणि शरीरातील अनेक कार्यांसाठी carbohydrates महत्त्वाचे आहेत.पण सर्व carbohydrates सारखे नसतात.अत्यंत प्रक्रिया केलेले आणि साखरयुक्त पदार्थ वारंवार खाण्यापेक्षा संपूर्ण धान्ये (whole grains), भाज्या, फळे आणि कडधान्ये यांसारख्या कमी प्रक्रिया केलेल्या स्रोतांना प्राधान्य देणे अधिक योग्य ठरते. 2️⃣ Protein — शरीराचे बांधकाम आणि दुरुस्ती: Protein म्हणजे केवळ bodybuilders साठी आवश्यक असलेला घटक नाही. आपल्या प्रत्येकाच्या आहारात protein आवश्यक आहे. डाळी, कडधान्ये, दूध, दही, अंडी, मासे, मांस, सोयाबीन, nuts इत्यादींमधून protein मिळते.Protein मधील amino acids चा उपयोग शरीर स्नायू, ऊती (tissues), enzymes, hormones आणि शरीरातील इतर महत्त्वाच्या संरचना व कार्यांसाठी करते. वय वाढल्यानंतर स्नायूंचे आरोग्य टिकवण्यासाठी पुरेशा protein कडे विशेष लक्ष देणे महत्त्वाचे ठरते. 3️⃣ Fat — फॅट म्हणजे शत्रू नाही ! “Fat म्हणजे वाईट” अशी एक सर्वसाधारण समजूत आहे. पण ती पूर्णपणे बरोबर नाही. शरीराला योग्य प्रमाणात fat आवश्यक असते.Fat ऊर्जा देण्याबरोबरच cell membranes तयार करण्यामध्ये आणि शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावते.तसेच Vitamin A, D, E आणि K ही fat-soluble vitamins आहेत. त्यांच्या absorption साठी आहारातील fat आवश्यक असते. मात्र fat चा प्रकार आणि प्रमाण महत्त्वाचे आहे. असंतृप्त fats (unsaturated fats) यांना प्राधान्य देणे आणि saturated fats व trans fats चे प्रमाण मर्यादित ठेवणे आरोग्यासाठी योग्य आहे.म्हणूनच,“Fat पूर्ण बंद” करण्यापेक्षा “योग्य fat, योग्य प्रमाणात” हे अधिक महत्त्वाचे आहे. 4️⃣ Vitamins आणि Minerals — कमी प्रमाणात, पण अत्यंत महत्त्वाचे ! Vitamins आणि minerals शरीराला तुलनेने कमी प्रमाणात लागतात. पण त्यांचे महत्त्व अजिबात कमी नाही. उदाहरणार्थ— 🔹 Iron → रक्तातील hemoglobin निर्मितीसाठी महत्त्वाचे. 🔹 Calcium → हाडे आणि दातांच्या आरोग्यासाठी आवश्यक. 🔹 Vitamin D → calcium metabolism आणि हाडांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे. 🔹 Vitamin B12 आणि Folate → रक्तनिर्मिती आणि पेशींच्या अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रियांमध्ये भूमिका. 🔹 Zinc → अनेक enzymes आणि immune functions साठी आवश्यक. यामुळे एक गोष्ट लक्षात ठेवा, “कमी प्रमाणात आवश्यक” म्हणजे “कमी महत्त्वाचे” असे नाही ! Micronutrients ची कमतरता झाल्यास विविध आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात. 5️⃣ 💧 Water — शरीराची वाहतूक व्यवस्था: पाणी हे देखील शरीरासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.शरीरातील विविध रासायनिक प्रक्रिया, पोषक घटकांचे वहन आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवणे यासाठी पाण्याची आवश्यकता असते.आपण पाण्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो. पण शरीरातील प्रत्येक पेशीच्या कार्यासाठी योग्य hydration महत्त्वाचे आहे.म्हणून तहान लागेपर्यंतच पाणी प्यायचे असे नाही; आपल्या शरीराची गरज, हवामान, शारीरिक हालचाल आणि आरोग्यस्थिती यानुसार पुरेसे द्रवपदार्थ घेणे आवश्यक आहे. 6️⃣ 🌾 Fiber — पचनसंस्थेचा मित्र: फळे, भाज्या, कडधान्ये आणि whole grains यांमधून dietary fiber मिळते. Fiber पचनसंस्थेच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे. आहारातील fiber वाढवण्यासाठी, भाज्या + फळे + कडधान्ये + संपूर्ण धान्ये यांचा आहारात नियमित समावेश करणे फायदेशीर ठरते. प्रौढांनी नैसर्गिक अन्नातून दररोज किमान 25 ग्रॅम dietary fiber घेण्याचे लक्ष्य ठेवावे. 🍽️ मग “पोट भरले” म्हणजे Nutrition मिळाले का? उत्तर आहे—नेहमीच नाही ! समजा एखाद्या व्यक्तीने भरपूर अन्न खाल्ले. पोट पूर्ण भरले. पण त्या आहारात भाज्या, फळे, protein, fiber, vitamins आणि minerals यांचे प्रमाण कमी असेल, तर पोट भरले असले तरी आहाराची nutrient quality कमी असू शकते.यालाच आपण एका सोप्या वाक्यात म्हणू शकतो, “पोट भरणे म्हणजे पोषण मिळणे नव्हे!”  उदाहरणार्थ, फक्त refined carbohydrates आणि तेलकट पदार्थ खाल्ल्याने पोट भरू शकते; पण शरीराला आवश्यक असलेले सर्व पोषक घटक मिळतीलच असे नाही. 🥗 चांगल्या आहाराची चार सूत्रे: आरोग्यदायी आहारासाठी चार महत्त्वाची तत्त्वे लक्षात ठेवता येतील, 1. Adequacy — गरजेनुसार पोषण: शरीराला आवश्यक असलेले पोषक घटक पुरेशा प्रमाणात मिळणे. 2. Balance — संतुलन: Carbohydrates, protein, fat आणि इतर पोषक घटकांचे योग्य संतुलन राखणे. 3. Moderation — अतिरेक टाळणे: साखर, मीठ, unhealthy fats किंवा अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ यांचा अतिरेक टाळणे. 4. Diversity — विविधता: दररोज एकाच प्रकारचे पदार्थ खाण्याऐवजी विविध धान्ये, डाळी, भाज्या, फळे, protein sources इत्यादींचा आहारात समावेश करणे.
समारोप	केवळ उदर भरण किंवा पोट भरून चालायचं नाही. तर आपल्या अन्नात सर्व घटकांचा जसे की, carbohydrates, प्रोटीन,फॅट्स, Vitamines आणि फायबर यांचा समावेश असणे गरजेचे आहे. तरच त्याला Nutrition किंवा पोषण म्हणता येईल.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.
महत्वाचे:	या ब्लॉगची लिंक तुम्ही इतरांना पाठवू शकता. हा ब्लॉग मराठी सोबत इंग्लिश,हिन्दी आणि इतर भारतीय भाषात वाचता येतो,तेव्हा मराठी न समजणाऱ्यांना ब्लॉगची लिंक पाठवू शकता.

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.