मधुमेह आणि कीटोसिस आणि कीटोॲसिडोसिस: 1110

 ब्लॉग नं. 2026/282. 

दिनांक: 11 ऑक्टोबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	मधुमेह आणि  कीटोसिस आणि कीटोॲसिडोसिस: मधुमेहाबद्दल माहिती घेताना आपण अनेकदा Ketosis (कीटोसिस) आणि Ketoacidosis (कीटोॲसिडोसिस) हे दोन शब्द ऐकतो. दोन्ही शब्दांमध्ये Ketone समान असल्यामुळे अनेकांना ते एकच वाटतात.पण तसे अजिबात नाही ! कीटोसिस ही शरीराची एक नैसर्गिक चयापचय प्रक्रिया असू शकते, तर डायबेटिक कीटोॲसिडोसिस (DKA) ही गंभीर आणि जीवघेणी वैद्यकीय अवस्था आहे. विशेषतः मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी या दोन्हीमधील फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.हेच आजच्या ब्लॉगमध्ये जाणून घेणार आहोत.
सविस्तर	कीटोन्स म्हणजे काय? आपल्या शरीराला ऊर्जा मिळवण्यासाठी प्रामुख्याने ग्लुकोज वापरला जातो. परंतु काही परिस्थितींमध्ये शरीराकडे ग्लुकोजचा वापर करण्यासाठी पुरेसा स्रोत किंवा इन्सुलिन उपलब्ध नसतो.अशावेळी शरीर ऊर्जा मिळवण्यासाठी साठवलेल्या चरबीचे विघटन करू लागते. ही चरबी यकृतात पोहोचल्यानंतर तिच्यापासून कीटोन्स (Ketones) तयार होतात.कीटोन्सचा उपयोग शरीरातील काही पेशी, विशेषतः मेंदू, पर्यायी ऊर्जा स्रोत म्हणून करू शकतात. म्हणजेच,ग्लुकोज कमी उपलब्ध → शरीर चरबी वापरते → चरबीपासून कीटोन्स तयार होतात → कीटोन्सचा ऊर्जा म्हणून वापर होतो. कीटोसिस म्हणजे काय? जेव्हा शरीरात कर्बोदकांचे प्रमाण कमी होते किंवा काही काळ अन्न मिळत नाही,तेव्हा शरीर चरबीचा वापर वाढवते आणि कीटोन्स तयार होऊ लागतात. रक्तात कीटोन्स वाढण्याच्या या अवस्थेला कीटोसिस (Ketosis) म्हणतात.उपवास, दीर्घकाळ अन्न न घेणे किंवा अतिशय कमी कर्बोदकांचा आहार घेतल्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये कीटोसिस होऊ शकते. उदा. रात्रीचे जेवण झाल्यानंतर सकाळच्या नाश्त्यापर्यंत आपण काही तास अन्न घेतलेले नसते. या काळात शरीरात काही प्रमाणात चरबीचा वापर होऊ शकतो.नैसर्गिक कीटोसिसमध्ये रक्तातील आम्लता धोकादायक पातळीवर जात नाही.म्हणून कीटोसिस म्हणजे आपोआपच आजार किंवा आणीबाणी असे नाही. मग कीटोॲसिडोसिस म्हणजे काय? याउलट डायबेटिक कीटोॲसिडोसिस (DKA) ही गंभीर वैद्यकीय अवस्था आहे. शरीरात इन्सुलिन अत्यंत कमी पडल्यास ग्लुकोज पेशींमध्ये व्यवस्थित प्रवेश करू शकत नाही. परिणामी शरीराला ऊर्जा मिळवण्यासाठी चरबीचे मोठ्या प्रमाणात विघटन करावे लागते.यामुळे कीटोन्स झपाट्याने वाढतात. कीटोन्स हे आम्लीय स्वरूपाचे असल्यामुळे त्यांचे प्रमाण खूप वाढल्यास रक्तातील आम्लता वाढते.यालाच कीटोॲसिडोसिस म्हणतात.ही अवस्था उपचार न केल्यास काही तासांत गंभीर होऊ शकते आणि जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.   कीटोसिस आणि DKA यातील मुख्य फरक मुद्दा कीटोसिस डायबेटिक कीटोॲसिडोसिस स्वरूप सामान्य चयापचय प्रक्रिया असू शकते गंभीर वैद्यकीय अवस्था कारण उपवास, कमी कर्बोदकांचा आहार इ. प्रामुख्याने इन्सुलिनची तीव्र कमतरता कीटोन्स वाढू शकतात धोकादायक पातळीपर्यंत वाढतात रक्ताची आम्लता साधारणपणे धोकादायकरीत्या वाढत नाही रक्त आम्लयुक्त होते धोका सामान्यतः कमी जीवघेणा ठरू शकतो उपचार अनेकदा आवश्यक नसतात तातडीने वैद्यकीय उपचार आवश्यक DKA कोणाला होऊ शकतो? DKA हा टाईप 1 मधुमेहामध्ये अधिक सामान्य आहे,कारण अशा व्यक्तींमध्ये शरीराची इन्सुलिन निर्मिती अत्यंत कमी किंवा जवळजवळ नसू शकते. मात्र एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा:टाईप 2 मधुमेह असलेल्या व्यक्तीलाही DKA होऊ शकतो.विशेषतः गंभीर संसर्ग, आजारपण, इन्सुलिनची कमतरता, दीर्घकाळ कमी अन्न घेणे किंवा काही औषधांशी संबंधित परिस्थितींमध्ये धोका वाढू शकतो. SGLT-2 औषधे आणि DKA: SGLT-2 inhibitors ही मधुमेहाच्या उपचारात वापरली जाणारी औषधे आहेत.या औषधांमुळे काही परिस्थितींमध्ये कीटोॲसिडोसिसचा धोका वाढू शकतो. विशेषतः आजारपण, उपवास, शरीरातील पाणी कमी होणे किंवा इन्सुलिनची कमतरता यांसारख्या परिस्थितींमध्ये सावधगिरी आवश्यक असते.एक विशेष बाब म्हणजे काही वेळा रक्तातील साखर फार जास्त नसतानाही,DKA होऊ शकतो. याला euglycemic DKA असे म्हटले जाते.म्हणून SGLT-2 औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी उलट्या, पोटदुखी, असामान्य थकवा, जलद/खोल श्वास किंवा अस्वस्थ वाटणे अशी लक्षणे दिसल्यास केवळ रक्तातील साखर पाहून निर्धास्त राहू नये. DKA ची लक्षणे कोणती? DKA वेगाने गंभीर होऊ शकतो. त्यामुळे त्याची लक्षणे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.या आजाराची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे; खूप तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, तोंड कोरडे पडणे, शरीरातील पाणी कमी होणे, अशक्तपणा, गंभीर लक्षणे, मळमळ, उलट्या, पोटदुखी, खूप थकवा, श्वास घेण्यास त्रास, जलद किंवा खोल श्वास, गोंधळल्यासारखे होणे आणि गुंगी किंवा शुद्ध हरपण्याची अवस्था ही आहेत.विशेषतः मधुमेह + उलट्या/पोटदुखी + असामान्य श्वास + कीटोन्स वाढलेले अशी परिस्थिती असल्यास DKA ची शक्यता गांभीर्याने घ्यावी. कीटोन्स कसे तपासतात? कीटोन्स तपासण्यासाठी मुख्यतः दोन पद्धती वापरल्या जातात. 1.रक्तातील कीटोन्स: रक्तातील β-hydroxybutyrate (BHB) मोजणाऱ्या मीटरद्वारे कीटोन्स तपासता येतात.ही पद्धत शरीरातील सध्याच्या कीटोन पातळीचे अधिक थेट मोजमाप देते. 2. लघवीतील कीटोन्स: यासाठी urine ketone strips वापरल्या जातात. ही पद्धत तुलनेने स्वस्त आणि सोपी आहे; मात्र ती रक्तातील सध्याच्या स्थितीपेक्षा काही काळापूर्वीची कीटोन पातळी दर्शवू शकते. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण आणि मूत्रपिंडांचे कार्य यांचाही परिणाम होऊ शकतो.म्हणून DKA चा संशय असल्यास केवळ urine strip वर अवलंबून राहणे योग्य नाही. कीटोन्स किती असले की धोका समजावा? कीटोनची व्याख्या करताना एकच आकडा सर्व व्यक्तींना लागू होत नाही.संदर्भ, मधुमेहाचा प्रकार, रक्तातील ग्लुकोज, लक्षणे आणि औषधे या सर्वांचा विचार करावा लागतो. विशेषतः टाईप 1 मधुमेह, इन्सुलिनची कमतरता किंवा SGLT-2 inhibitor वापरणाऱ्या व्यक्तींनी रक्तातील कीटोन्स वाढलेले आढळल्यास डॉक्टरांचा सल्ला त्वरित घ्यावा.फक्त "साखर फार वाढलेली नाही" म्हणून DKA नाकारता येत नाही. उपवास आणि मधुमेह : विशेष काळजी: सामान्य व्यक्तीमध्ये उपवासामुळे सौम्य कीटोसिस होऊ शकते.परंतु मधुमेह असलेल्या व्यक्तीने दीर्घकाळ उपवास किंवा अतिशय कमी कर्बोदकांचा आहार स्वतःहून सुरू करणे योग्य नाही. विशेषतः इन्सुलिन किंवा SGLT-2 inhibitor घेणाऱ्या व्यक्तींनी डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय अशा आहारपद्धती किंवा दीर्घ उपवास करू नये. एक महत्त्वाचा गैरसमज: "कीटोन्स तयार होत आहेत म्हणजे शरीर चरबी जाळत आहे, म्हणून ते नेहमी चांगलेच आहे." हे अर्धसत्य आहे.शरीर चरबीपासून कीटोन्स तयार करणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया असू शकते. पण इन्सुलिनची तीव्र कमतरता असल्यास त्याच प्रक्रियेचे रूपांतर DKA मध्ये होऊ शकते.म्हणून Ketosis आणि Ketoacidosis हे समान नाहीत. कधी तातडीने डॉक्टरांकडे जावे? मधुमेह असलेल्या व्यक्तीला: रक्तातील कीटोन्स वाढलेले आढळणे, सतत उलट्या होणे,पोटात तीव्र वेदना,जलद किंवा खोल श्वास, अत्यंत अशक्तपणा,गोंधळ किंवा गुंगी, शरीरातील पाणी खूप कमी होणे यापैकी लक्षणे दिसत असतील, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. DKA ही घरच्या घरी फक्त पाणी पिऊन किंवा औषधाची एक अतिरिक्त मात्रा घेऊन हाताळण्याची अवस्था नाही. लक्षात ठेवण्याचा सोपा मंत्र Ketosis = शरीराचा पर्यायी ऊर्जा मार्ग तर Ketoacidosis = कीटोन्सची धोकादायक वाढ + रक्तातील आम्लता, एका शब्दातील फरक छोटा आहे; पण दोन्ही परिस्थितींमधील फरक जीवन-मरणाचा असू शकतो. म्हणून मधुमेह असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने कीटोन्स, कीटोसिस आणि DKA यांची प्राथमिक माहिती जरूर ठेवावी.
समारोप	आपले शरीर अत्यंत बुद्धिमान आहे. ग्लुकोजची उपलब्धता कमी झाली की ते चरबीचा वापर करून पर्यायी ऊर्जा निर्माण करू शकते. ही शरीराची अद्भुत क्षमता आहे. पण मधुमेहामध्ये इन्सुलिनची कमतरता निर्माण झाली आणि कीटोन्स अनियंत्रितपणे वाढले, तर परिस्थिती गंभीर होऊ शकते.म्हणूनच,कीटोसिसला समजून घ्या, पण कीटोॲसिडोसिसला कधीही हलके घेऊ नका !
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.
महत्वाचे:	या ब्लॉगची लिंक तुम्ही इतरांना पाठवू शकता. हा ब्लॉग मराठी सोबत इंग्लिश,हिन्दी आणि इतर भारतीय भाषात वाचता येतो,तेव्हा मराठी न समजणाऱ्यांना ब्लॉगची लिंक पाठवू शकता.

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.