स्वादुपिंडाचे आरोग्य धोक्यात आणणाऱ्या रोजच्या 5 सवयी !

 ब्लॉग नं. 2026/278. 

दिनांक: 7 ऑक्टोबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	स्वादुपिंडाचे आरोग्य धोक्यात आणणाऱ्या रोजच्या 5 सवयी ! आपण आपल्या हृदयाची, किडनीची, यकृताची आणि फुफ्फुसांची काळजी घेतो. पण आपल्या शरीरातील एक अत्यंत महत्त्वाचा अवयव अनेकदा दुर्लक्षित राहतो, तो म्हणजे स्वादुपिंड (Pancreas). स्वादुपिंड आपल्या पचनक्रियेत आणि रक्तातील साखर नियंत्रित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. Hindustan Times मध्ये 11 मे 2026 रोजी प्रकाशित झालेल्या एका लेखात डॉ. कुनाल सूद यांनी स्वादुपिंडाच्या आरोग्याशी संबंधित पाच सवयींकडे लक्ष वेधले आहे.आजच्या ब्लॉगमध्ये या पाच सवयी, त्यांचा स्वादुपिंडाशी संबंध आणि आपण कोणती काळजी घ्यावी, हे समजून घेऊया.
सविस्तर	स्वादुपिंड म्हणजे काय? स्वादुपिंड हा पोटाच्या वरच्या भागात, जठराच्या मागील बाजूस असलेला एक महत्त्वाचा अवयव आहे. त्याची दोन प्रमुख कार्ये आहेत. 1.पचनक्रियेसाठी आवश्यक एन्झाइम्स तयार करणे: स्वादुपिंडातून तयार होणारी पाचक एन्झाइम्स अन्नातील: चरबी (Fat), प्रथिने (Protein), कर्बोदके (Carbohydrates) यांच्या पचनास मदत करतात. 2.रक्तातील साखर नियंत्रित करणे: स्वादुपिंडातील बीटा पेशी इन्सुलिन तयार करतात. इन्सुलिन रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये पोहोचण्यास मदत करते.ग्लुकागॉन हे दुसरे हार्मोन रक्तातील साखर कमी झाल्यावर ती वाढविण्यास मदत करते.म्हणूनच स्वादुपिंडाचे आरोग्य आपल्या पचनक्रियेसोबतच मधुमेहाच्या नियंत्रणासाठीही महत्त्वाचे आहे. स्वादुपिंडाला हानी पोहोचवू शकणाऱ्या 5 सवयी 1.गोड पेये आणि वारंवार खाण्याची सवय: चहा-कॉफीमध्ये जास्त साखर, शीतपेये, पॅकेज्ड ज्यूस, एनर्जी ड्रिंक्स आणि इतर साखरयुक्त पेये यांचे सेवन केल्यास रक्तातील साखर वेगाने वाढू शकते. याशिवाय दिवसभर वारंवार बिस्किटे, नमकीन, फरसाण, चिवडा, वेफर्स किंवा इतर रिफाइंड पदार्थ खात राहण्याची सवयही चांगली नाही. स्वादुपिंडावर काय परिणाम होऊ शकतो? गोड पेयांमध्ये फायबर, प्रथिने आणि चरबी कमी किंवा नसल्यामुळे त्यातील साखर वेगाने शोषली जाऊ शकते. त्यामुळे रक्तातील ग्लुकोज वाढतो आणि इन्सुलिनची गरज निर्माण होते.दिवसभर वारंवार रिफाइंड पदार्थ खाल्ल्यास इन्सुलिनची मागणी सतत वाढलेली राहू शकते. विशेषतः इन्सुलिन रेसिस्टन्स असलेल्या व्यक्तींमध्ये ही बाब महत्त्वाची ठरते. काय करावे? साखरयुक्त पेयांऐवजी पाणी, साखर नसलेले पेय किंवा डॉक्टरांनी योग्य ठरवलेले पर्याय घ्या.तहान लागल्यावर शीतपेय घेण्याऐवजी पाणी प्या.प्रत्येक वेळी भूक लागली म्हणून बिस्किटे किंवा नमकीन खाण्याची सवय टाळा. नियोजनबद्ध, संतुलित आहार घ्या.मधुमेह असल्यास आहारातील कर्बोदकांचे प्रमाण आणि जेवणाच्या वेळा डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवा. मधुमेहींसाठी विशेष सूचना: फक्त गोड पदार्थ टाळणे पुरेसे नाही. पोळी, भाकरी, भात, बटाटा, साबुदाणा यांसारख्या कर्बोदकयुक्त पदार्थांचे प्रमाणही महत्त्वाचे आहे.मात्र, मधुमेह असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने वारंवार खाणे पूर्णपणे बंद करावे, असे नाही.औषधे,इन्सुलिन,व्यायाम आणि जेवणाच्या वेळेनुसार आहाराचे नियोजन केले पाहिजे. 2.अतिप्रक्रिया केलेले आणि जास्त चरबीयुक्त पदार्थ आजच्या धावपळीच्या जीवनात पॅकेज्ड स्नॅक्स, बेकरी पदार्थ, तळलेले पदार्थ, फास्ट फूड, पिझ्झा, बर्गर आणि इतर अल्ट्रा-प्रोसेस्ड पदार्थांचा वापर वाढला आहे.हे पदार्थ अनेकदा जास्त कॅलरी, मीठ, साखर आणि चरबी असलेले असतात. स्वादुपिंडावर काय परिणाम होऊ शकतो? डॉ. सूद यांच्या मते, अशा पदार्थांच्या दीर्घकाळ चालणाऱ्या आहारपद्धतीचा संबंध लठ्ठपणा, इन्सुलिन रेसिस्टन्स आणि शरीरातील दाहक प्रक्रियांशी असू शकतो.जास्त चरबीयुक्त जेवण पचविण्यासाठी स्वादुपिंडाला अधिक पाचक एन्झाइम्स तयार करावे लागतात.मात्र, एकदा जास्त चरबीयुक्त पदार्थ खाल्ल्याने स्वादुपिंड खराब होतो, असे नाही. समस्या दीर्घकाळ चालणाऱ्या चुकीच्या आहारपद्धतीत असते. काय करावे? आपल्या पारंपरिक घरगुती आहाराला प्राधान्य द्या. उदाहरणार्थ: भाजी किंवा पालेभाजी,डाळ, कडधान्ये किंवा इतर प्रथिनांचे स्रोत, योग्य प्रमाणात पोळी, भाकरी किंवा भात,सॅलड, आवश्यकतेनुसार फळे,योग्य प्रमाणात दही किंवा ताक,तळलेले पदार्थ, बेकरी पदार्थ आणि पॅकेज्ड स्नॅक्स यांचे प्रमाण कमी करा. लक्षात ठेवा: चरबी पूर्णपणे बंद करणे आवश्यक नाही. शरीराला काही प्रमाणात आरोग्यदायी चरबीचीही गरज असते. मात्र प्रमाण आणि पदार्थांची निवड महत्त्वाची आहे. 3.नियमित मद्यपान: मद्यपानाचा स्वादुपिंडावर होणारा परिणाम हा या लेखातील अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा आहे.मद्यपानाचा संबंध तीव्र स्वादुपिंडदाह (Acute Pancreatitis) आणि दीर्घकालीन स्वादुपिंडदाह (Chronic Pancreatitis) यांच्याशी जोडला गेला आहे. स्वादुपिंडदाह म्हणजे काय? स्वादुपिंडाला सूज येणे म्हणजे स्वादुपिंडदाह. यामध्ये पोटाच्या वरच्या भागात तीव्र वेदना, मळमळ, उलट्या आणि काही वेळा ताप अशी लक्षणे दिसू शकतात. तीव्र स्वादुपिंडदाह ही गंभीर स्थिती असू शकते. मद्यपानामुळे काय होऊ शकते? डॉ. सूद यांच्या मते, मद्यपानामुळे: ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस वाढू शकतो. स्वादुपिंडातील स्रावांमध्ये बदल होऊ शकतात. दाहक प्रक्रिया वाढू शकते. दीर्घकाळात स्वादुपिंडाच्या पचन एन्झाइम्स आणि इन्सुलिन तयार करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. काय करावे? स्वादुपिंडाचे आरोग्य जपण्यासाठी मद्यपान टाळणे हा महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय आहे.विशेषतः ज्यांना आधी स्वादुपिंडदाह झाला आहे, त्यांनी मद्यपानाबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.मद्यपानाची सवय असल्यास ती कमी करण्यासाठी किंवा बंद करण्यासाठी वैद्यकीय मदत घेणे उपयुक्त ठरू शकते. 4.धूम्रपान: धूम्रपानाचा संबंध फक्त फुफ्फुसांच्या आजारांशी आहे, असे समजणे चुकीचे आहे.धूम्रपानाचा स्वादुपिंडाच्या आरोग्यावरही विपरीत परिणाम होऊ शकतो. धूम्रपानामुळे काय धोके संभवतात? धूम्रपानाचा संबंध:दीर्घकालीन स्वादुपिंडदाहाशी,स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाच्या जोखमीशी,शरीरातील ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि दाहक प्रक्रियांशी  जोडला गेला आहे. तंबाखूमधील हानिकारक रसायने पेशींमध्ये DNA चे नुकसान करू शकतात. काय करावे? सिगारेट, बीडी आणि इतर तंबाखूजन्य पदार्थ टाळा. धूम्रपान करत असल्यास ते सोडण्यासाठी मदत घ्या. घरातील इतर व्यक्तींना धूम्रपानाच्या धुरापासून दूर ठेवा. तंबाखू सोडण्यासाठी डॉक्टर, समुपदेशक किंवा तंबाखू-मुक्ती केंद्राची मदत घ्या.धूम्रपान सोडल्याने स्वादुपिंडासह संपूर्ण शरीराच्या आरोग्याला फायदा होऊ शकतो. 5.पोटावरील अतिरिक्त चरबी: आपण अनेकदा वजनाकडे लक्ष देतो; पण शरीरातील चरबी कुठे साठते, हेही महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पोटाच्या आतील अवयवांभोवती साठणारी चरबी म्हणजे व्हिसरल फॅट (Visceral Fat). ही त्वचेखालील चरबीपेक्षा वेगळी असते. पोटावरील चरबी आणि स्वादुपिंडाचा संबंध व्हिसरल फॅटमधून काही दाहक रसायने आणि मुक्त चरबीयुक्त आम्ले बाहेर पडतात. त्यांचा संबंध इन्सुलिन रेसिस्टन्सशी असू शकतो. इन्सुलिन रेसिस्टन्स वाढल्यास रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्यासाठी स्वादुपिंडाला अधिक इन्सुलिन तयार करावे लागू शकते.दीर्घकाळ अशी स्थिती राहिल्यास बीटा पेशींवर ताण येऊ शकतो. काय करावे? पोटावरील चरबी कमी करण्यासाठी: नियमित चालणे, एरोबिक्स किंवा इतर शारीरिक हालचाल,स्नायूंची ताकद वाढविणारे व्यायाम, संतुलित आहार,पुरेशी झोप, वजनाचे योग्य नियोजन यांचा उपयोग होऊ शकतो. महत्त्वाची गोष्ट फक्त वजनकाट्यावरचे वजन पाहणे पुरेसे नाही. कंबरेचा घेर, आहार, शारीरिक हालचाल आणि रक्तातील साखर यांचाही विचार केला पाहिजे.पण प्रत्येक व्यक्तीचे शरीर वेगळे असते. वजन कमी करण्याचे लक्ष्य व पद्धत वय, आरोग्य आणि औषधांनुसार ठरवावी. स्वादुपिंड निरोगी ठेवण्यासाठी रोजच्या जीवनातील 7 उपाय: वरील पाच सवयी टाळण्याबरोबरच खालील गोष्टींकडे लक्ष द्या. 1.संतुलित आहार घ्या: घरगुती, नैसर्गिक आणि विविध पोषक घटक असलेल्या पदार्थांना प्राधान्य द्या. 2.साखरयुक्त पेये कमी करा: पाणी हे दैनंदिन हायड्रेशनसाठी उत्तम पर्याय आहे. 3.मद्यपान आणि तंबाखू टाळा: हे स्वादुपिंडाच्या आरोग्यासाठी विशेष महत्त्वाचे आहे. 4.नियमित व्यायाम करा: चालणे, योगासने, एरोबिक्स आणि स्नायू बळकट करणारे व्यायाम आपल्या क्षमतेनुसार करा. 5.वजन आणि पोटावरील चरबीकडे लक्ष द्या: वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करताना अतिशय कडक किंवा उपाशी ठेवणारे डाएट टाळा. 6.मधुमेहाचे नियंत्रण ठेवा: रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवणे, डॉक्टरांनी दिलेली औषधे योग्य प्रकारे घेणे आणि नियमित तपासण्या करणे महत्त्वाचे आहे. 7.लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका: पोटदुखी, सतत उलट्या, वजन कमी होणे किंवा पचनाशी संबंधित तक्रारी वारंवार होत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. स्वादुपिंडदाहाची लक्षणे कोणती? स्वादुपिंडाला सूज आल्यास पूढील लक्षणे दिसू शकतात: पोटाच्या वरच्या भागात तीव्र वेदना,वेदना पाठीकडे जाणे,मळमळ आणि उलट्या, पोट फुगणे, ताप, जेवणानंतर वेदना वाढणे, तीव्र पोटदुखी, वारंवार उलट्या किंवा तापासोबत पोटदुखी असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. ही लक्षणे फक्त स्वादुपिंडदाहाचीच असतात असे नाही; इतर गंभीर आजारांमध्येही ती दिसू शकतात. मधुमेह आणि स्वादुपिंड मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी स्वादुपिंडाच्या आरोग्याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. स्वादुपिंडातील बीटा पेशी इन्सुलिन तयार करतात. टाइप 2 मधुमेहामध्ये इन्सुलिन रेसिस्टन्स आणि बीटा पेशींच्या कार्यातील बदल महत्त्वाची भूमिका बजावतात.मात्र, प्रत्येक मधुमेही व्यक्तीला स्वादुपिंडाचा आजार असतो, असे नाही. मधुमेह नियंत्रणासाठी: डॉक्टरांनी सांगितलेल्या औषधांचा नियमित वापर करा. रक्तातील साखरेची तपासणी करा.आहाराचे योग्य नियोजन करा. शारीरिक हालचाल ठेवा. आवश्यक तपासण्या वेळेवर करा.जर स्वादुपिंडदाहाचा इतिहास असेल किंवा पचनाशी संबंधित गंभीर तक्रारी असतील, तर डॉक्टरांना त्याची माहिती द्या.
समारोप	आपल्या शरीरातील प्रत्येक अवयवाचे स्वतःचे महत्त्व आहे. स्वादुपिंड हा पचनक्रिया आणि रक्तातील साखर नियंत्रण या दोन्हींसाठी महत्त्वाचा आहे.आपल्या रोजच्या जीवनातील काही सवयी—गोड पेये, वारंवार रिफाइंड पदार्थ खाणे, अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ, मद्यपान, धूम्रपान आणि पोटावरील अतिरिक्त चरबी—यांचा स्वादुपिंडाच्या आरोग्याशी संबंध असू शकतो.पण याचा अर्थ असा नाही की एखादा पदार्थ एकदा खाल्ल्याने किंवा एखादी सवय एक-दोन वेळा केल्याने स्वादुपिंड खराब होतो. महत्त्वाचे आहे ते म्हणजे दीर्घकाळ चालणाऱ्या आपल्या जीवनशैलीकडे लक्ष देणे.निरोगी आहार, नियमित व्यायाम, तंबाखूमुक्त जीवन, मद्यपान टाळणे आणि मधुमेहाचे योग्य नियंत्रण यामुळे आपल्या संपूर्ण आरोग्याचे रक्षण करण्यास मदत होऊ शकते.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.
महत्वाचे:	या ब्लॉगची लिंक तुम्ही इतरांना पाठवू शकता. हा ब्लॉग मराठी सोबत इंग्लिश,हिन्दी आणि इतर भारतीय भाषात वाचता येतो,तेव्हा मराठी न समजणाऱ्यांना ब्लॉगची लिंक पाठवू शकता.

 

 प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.