खरंच आपल्याला प्रत्येक गो॓ळीची गरज असते कां?

 ब्लॉग नं. 2026/276. 

दिनांक: 5 ऑक्टोबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	Pill-Free : एका उपयोगी पुस्तकाचा परिचय            आजच्या आधुनिक वैद्यकशास्त्रामुळे लाखो लोकांचे प्राण वाचले आहेत. संसर्गजन्य आजार, हृदयरोग, मधुमेह, उच्च रक्तदाब, कर्करोग अशा अनेक आजारांच्या उपचारांमध्ये औषधांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.मग प्रश्न असा आहे की, औषधे वाईट आहेत का? नाही! आणि हाच महत्त्वाचा मुद्दा सार्वजनिक आरोग्यतज्ज्ञ आणि physician डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांच्या नव्या पुस्तकाचा आहे, “Pill-Free: You Don't Need Everything You Have Been Prescribed.” पुस्तकाचा संदेश “औषधे घेऊ नका” असा नाही. उलट, योग्य रुग्णाला, योग्य औषध, योग्य वेळी आणि आवश्यक तेवढ्याच कालावधीसाठी देणे हीच चांगल्या वैद्यकीय उपचारांची भूमिका आहे, असा त्यांचा दृष्टिकोन आहे.
सविस्तर	‘Pill-Free’ म्हणजे नेमके काय? ‘Pill-Free’ हा शब्द वाचला की अनेकांना वाटू शकते की हे औषधांविरोधातील पुस्तक आहे. परंतु तसे नाही. डॉ.लहरिया यांचा मुद्दा आहे unnecessary medication आणि over-treatment याबद्दल. कधी कधी एखाद्या किरकोळ तक्रारीपासून उपचारांची साखळी सुरू होते.एक लक्षण → एक तपासणी → एक abnormal report → एक diagnosis → एक औषध → त्या औषधाचा side effect → दुसरे औषध! आणि नकळत रुग्णाच्या औषधांच्या यादीत भर पडत जाते.यालाच polypharmacy किंवा unnecessary treatment च्या संदर्भात पाहणे आवश्यक आहे. 1.प्रत्येक abnormal report म्हणजे आजार नसतो ! आज आरोग्य तपासणीच्या नावाखाली अनेक प्रकारच्या blood tests, scans आणि इतर तपासण्या केल्या जातात.एखाद्या तपासणीमध्ये reference range च्या बाहेर आलेला आकडा दिसला की रुग्ण घाबरतो. पण प्रत्येक laboratory abnormality म्हणजे गंभीर आजार असे नसते. Report पाहणे आणि रुग्ण पाहणे यात फरक आहे.रुग्णाची लक्षणे, वय, वैद्यकीय इतिहास, इतर आजार, औषधे आणि एकूण cardiovascular किंवा metabolic risk लक्षात घेऊन डॉक्टरांनी निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे.डॉ.लहरिया यांच्या मते, अविचारी किंवा indiscriminate testing मुळे anxiety, confusion आणि अनावश्यक उपचार वाढू शकतात. 2.‘जास्त तपासण्या = चांगली आरोग्यसेवा’ असे नाही: आज अनेक ठिकाणी executive health check-up packages उपलब्ध आहेत.अनेक तपासण्या झाल्या की आपली आरोग्यसेवा अधिक चांगली झाली असे आपल्याला वाटते. पण प्रत्येक तपासणीचा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे, “या तपासणीचा result बदलल्यावर माझ्या उपचारात काय बदलणार आहे?” जर त्याचे उत्तर स्पष्ट नसेल तर ती तपासणी खरोखर आवश्यक आहे का, याचा विचार करायला हवा. याचा अर्थ तपासण्या करू नयेत असा नाही.योग्य व्यक्तीमध्ये, योग्य कारणासाठी आणि योग्य वेळी केलेली screening अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते.परंतु screening सुद्धा evidence-based असावी, असा डॉ. लहरिया यांचा मुद्दा आहे. 3.Supplements म्हणजे नेहमीच सुरक्षित असे नसते: आज बाजारात vitamins, minerals, probiotics आणि विविध supplementsचा मोठा बाजार आहे. “हे natural आहे”, “हे vitamin आहे”, “याचे side effects नाहीत” असे समजणे चुकीचे ठरू शकते. एखाद्या व्यक्तीला खरोखर deficiency आहे का? त्याला ते supplement आवश्यक आहे का? किती dose आवश्यक आहे? किती काळ घ्यायचे?या प्रश्नांची उत्तरे महत्त्वाची आहेत. गरज नसताना घेतलेले supplement म्हणजे आरोग्याची हमी नव्हे. 4.औषध सुरू करणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ते कधी कमी किंवा बंद करायचे हेही महत्त्वाचे. काही औषधे दीर्घकाळ आवश्यक असतात. उदाहरणार्थ, अनेक chronic conditions मध्ये औषधोपचार हा उपचाराचा महत्त्वाचा भाग असतो. पण काही परिस्थितींमध्ये lifestyle सुधारल्यानंतर किंवा clinical परिस्थिती बदलल्यानंतर औषधांची गरज, dose किंवा संख्या पुन्हा तपासली जाऊ शकते. इथे एक अत्यंत महत्त्वाचा नियम आहे,डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्वतःहून औषध बंद करू नका. “Pill-Free”चा अर्थ स्वतःच्या मनाने medicines बंद करणे नव्हे, तर आपल्या औषधांची खरी गरज डॉक्टरांशी समजून घेणे हा आहे. 5.Cholesterol चा report पाहून लगेच निष्कर्ष काढू नका: डॉ. लहरिया यांनी अलीकडील चर्चांमध्ये cholesterol आणि lipid-lowering medicines बाबतही हा मुद्दा मांडला आहे.केवळ एक laboratory number पाहून उपचाराचा निर्णय न घेता व्यक्तीचा एकूण cardiovascular risk विचारात घेणे महत्त्वाचे आहे, असे ते सांगतात. म्हणजेच, “माझे cholesterol एवढे आहे, त्यामुळे मला औषध हवे/नको.” इतका सरळ निर्णय नेहमी योग्य असेलच असे नाही. रुग्णाची एकूण जोखीम, पूर्वीचा हृदयरोग, diabetes, blood pressure, smoking status, वय आणि इतर clinical factors यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. 6.Uric acid वाढला म्हणजे लगेच औषध? डॉ.लहरिया यांच्या सार्वजनिक चर्चांमध्ये high uric acidच्या संदर्भातही lifestyle modification आणि clinical context महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.  यातून एक व्यापक धडा मिळतो. Report treat करण्यापेक्षा patient treat करणे महत्त्वाचे. फक्त आकडा कमी करण्यापेक्षा त्या आकड्याचा रुग्णाच्या आरोग्यावर काय परिणाम होतो हे पाहणे आवश्यक आहे.
समारोप	या पुस्तकांत जे काही दिलेले आहे,ते अतिशय महत्वाचे आहे. आणि डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांचे हे पुस्तक म्हणजे “लोकशिक्षणाचाच भाग असून लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आहे.म्हणून यांतील माहिती शेअर करतांना, कुठलीही कंजूषी करायची नाही,म्हणून मी याचा समारोप उद्याच्या भागात करणार आहे. तेव्हा जरूर वाचा उद्याचा भाग.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.