Pill Free आरोग्यविषयावरील पुस्तक भाग 2

 ब्लॉग नं. 2026/277. 

दिनांक: 6 ऑक्टोबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	Pill-Free : एका उपयोगी पुस्तकाचा परिचय            काल आपण सार्वजनिक आरोग्यतज्ज्ञ आणि physician डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांच्या पुस्तकातील काही मुद्यांचा परिचय करून घेतला. आज त्यापुढील मुद्दे.
सविस्तर	कालच्या भागात आपण डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांच्या पुस्तकातील खालील मुद्यांचा परामर्श घेतला.      1.प्रत्येक abnormal report म्हणजे आजार नसतो ! 2.‘जास्त तपासण्या = चांगली आरोग्यसेवा’ असे नाही: 3.Supplements म्हणजे नेहमीच सुरक्षित असे नसते: 4.औषध सुरू करणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ते कधी कमी किंवा बंद करायचे हेही महत्त्वाचे. 5.Cholesterol चा report पाहून लगेच निष्कर्ष काढू नका: 6.Uric acid वाढला म्हणजे लगेच औषध? आज पूढील मुद्दे समजून घेऊ या.   7.Surgeryसुद्धा प्रत्येक वेळी आवश्यक असेलच असे नाही             ही ‘Pill-Free’च्या विचारसरणीची आणखी एक महत्त्वाची बाजू आहे.डॉ. लहरिया यांनी अलीकडील लेखात gallstones चे उदाहरण देताना सांगितले आहे की, ultrasound मध्ये gallstones आढळले म्हणून प्रत्येक व्यक्तीला surgery ची आवश्यकता असतेच असे नाही.लक्षणे नसलेल्या काही व्यक्तींमध्ये observation योग्य पर्याय असू शकतो; तर recurrent pain, inflammation, bile-duct obstruction किंवा pancreatitis यांसारख्या परिस्थितीत surgeryचे महत्त्व असू शकते. म्हणूनच,“Reportमध्ये काहीतरी दिसले = लगेच procedure” असा दृष्टिकोन टाळणे आवश्यक आहे. 8.‘काहीच न करणे’ हाही कधी कधी वैद्यकीय पर्याय असतो: हा मुद्दा अत्यंत महत्त्वाचा आहे.आपल्याला वाटते, औषध घेतले पाहिजे, Test केली पाहिजे, Scan केला पाहिजे, Procedure केली पाहिजे.पण काही परिस्थितींमध्ये watchful waiting किंवा observation हा देखील evidence-based medical option असू शकतो.डॉ. लहरिया यांनी यासाठी “slow medicine” या दृष्टिकोनाचा उल्लेख केला आहे.Slow medicine म्हणजे उपचार उशिरा करणे नव्हे. जिथे तातडीची गरज आहे तिथे तातडीने उपचार करणे आणि जिथे observation सुरक्षित आहे तिथे घाई न करणे—हा त्यामागचा विचार आहे. 9.डॉक्टरांना प्रश्न विचारणे म्हणजे डॉक्टरांवर अविश्वास नव्हे: आपण डॉक्टरांकडे गेल्यावर prescription घेतो आणि घरी येतो.पण पुढच्या वेळी prescription हातात घेतल्यावर काही प्रश्न विचारायला हरकत नाही. डॉ. लहरिया यांनी सुचवलेल्या पाच मूलभूत प्रश्नांचा विचार आपण करू शकतो: १.मला ही तपासणी किंवा उपचार खरोखर आवश्यक आहे का? २.याचे संभाव्य धोके कोणते? ३.मी थोडे दिवस थांबलो तर काय होईल? ४.यापेक्षा सोपा पर्याय आहे का? ५.या उपचाराचा अपेक्षित फायदा किती आहे? हे प्रश्न डॉक्टरांना आव्हान देण्यासाठी नाहीत.तर उपचार समजून घेऊन उपचारात सहभागी होण्यासाठी आहेत. 10.‘Second Opinion’ घेणे कधी उपयुक्त ठरू शकते: विशेषतः मोठी surgery, invasive procedure किंवा दीर्घकालीन महत्त्वाचे treatment सुरू करण्यापूर्वी दुसऱ्या qualified डॉक्टरांचे मत घेणे काही परिस्थितींमध्ये उपयुक्त ठरू शकते. याचा अर्थ पहिल्या डॉक्टरांवर विश्वास नाही असा नाही.उलट; मोठा निर्णय घेण्यापूर्वी अधिक माहिती मिळवणे हा informed decision-making चा भाग आहे. 11.Lifestyle हा उपचाराचा महत्त्वाचा भाग आहे: ‘Pill-Free’चा दृष्टिकोन केवळ औषधांची संख्या कमी करण्यापुरता मर्यादित नाही. योग्य आहार, नियमित शारीरिक हालचाल, वजनाचे व्यवस्थापन, झोप, ताणतणावाचे नियंत्रण आणि metabolic health यांना महत्त्व देणे हा त्याचा मोठा भाग आहे. म्हणजे,  औषधांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा आरोग्य निर्माण करणाऱ्या सवयी मजबूत करणे. परंतु lifestyle सुधारणा म्हणजे डॉक्टरांनी दिलेली आवश्यक औषधे अचानक बंद करणे नव्हे. दोन्हींचा योग्य समन्वय महत्त्वाचा आहे. 12.‘Fast Medicine’ऐवजी विचारपूर्वक वैद्यकीय सेवा: डॉ. लहरिया यांनी आपल्या अलीकडील लेखात एक मोठा आरोग्यव्यवस्थेचा प्रश्न मांडला आहे.भारतासमोर एकीकडे पुरेशी आरोग्यसेवा न मिळण्याची समस्या आहे, तर दुसरीकडे काही लोकांना गरजेपेक्षा जास्त तपासण्या, औषधे आणि procedures मिळण्याची समस्या आहे.त्यांच्या मते, आरोग्यव्यवस्थेने या दोन्ही टोकांपासून सावध राहायला हवे. म्हणजेच; Too little medicine harms some.Too much medicine can harm everyone. मग ‘Pill-Free’चा खरा संदेश काय? माझ्या मते, या पुस्तकाच्या उपलब्ध वर्णनातून आणि डॉ. लहरिया यांच्या सार्वजनिक लेखनातून,एक अतिशय महत्त्वाचा संदेश समोर येतो, आरोग्य म्हणजे जास्त औषधे नव्हेत आणि औषधमुक्त राहणे म्हणजे आरोग्य नव्हे.खरे महत्त्व आहे, योग्य रुग्णासाठी, योग्य उपचार, योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आणि आवश्यक तेवढ्याच कालावधीसाठी.डॉ.लहरिया यांच्या पुस्तकाचा उद्देश औषधांविरुद्ध वातावरण निर्माण करणे नसून unnecessary treatment कमी करून evidence-based, patient-centred healthcareकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन विकसित करणे हा आहे. Penguinच्या अधिकृत पुस्तकवर्णनातही हे पुस्तक “anti-medicine” नसून “pro-health” असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
समारोप	या पुस्तकांत जे काही दिलेले आहे,ते अतिशय महत्वाचे आहे. आणि डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांचे हे पुस्तक म्हणजे “लोकशिक्षणाचाच भाग असून लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आहे.म्हणून यांतील माहिती शेअर करतांना, कुठलीही कंजूषी करायची नाही,म्हणून मी याचा समारोप उद्याच्या भागात करणार आहे. तेव्हा जरूर वाचा उद्याचा भाग.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.

 

 प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.