पार्किन्सन आजार म्हणजे काय?

ब्लॉग नं. 2026/212.  

दिनांक: 31 जुलै, 2026. 

मित्रांनो,

पार्किन्सन्स डिसीज म्हणजे काय? लक्षणे, कारणे आणि उपाय

वय वाढत असताना शरीरात अनेक बदल घडत असतात.चालण्याचा वेग कमी होणे,हात-पायांमध्ये थरथर जाणवणे किंवा हालचाली मंदावणे यापैकी काही लक्षणे आपण अनेकदा "वयाचा परिणाम" म्हणून दुर्लक्षित करतो. मात्र, ही लक्षणे वारंवार दिसत असतील तर त्यामागे पार्किन्सन्स डिसीज (Parkinson's Disease) हा न्यूरोलॉजिकल आजार असण्याची शक्यता असू शकते.या आजाराबद्दल अधिक जाणून घेऊ,आजच्या ब्लॉगमध्ये.   

सविस्तर:

पार्किन्सन्स हा मेंदू आणि मज्जासंस्थेशी संबंधित एक प्रगतिशील आजार आहे. हा आजार प्रामुख्याने हालचालींवर परिणाम करतो; परंतु त्याचा प्रभाव झोप, मनःस्थिती, स्मरणशक्ती, पचन आणि दैनंदिन जीवनातील इतर अनेक बाबींवरही होऊ शकतो.

पार्किन्सन्स डिसीज म्हणजे काय?

आपल्या मेंदूमध्ये डोपामिन (Dopamine) नावाचे एक महत्त्वाचे रसायन तयार होते.शरीराच्या हालचाली सुरळीत आणि नियंत्रित ठेवण्यासाठी डोपामिनची महत्त्वाची भूमिका असते.पार्किन्सन्समध्ये मेंदूतील सब्स्टॅन्शिया नायग्रा (Substantia Nigra) या भागातील,डोपामिन तयार करणाऱ्या मज्जापेशी हळूहळू नष्ट होऊ लागतात.त्यामुळे डोपामिनची पातळी कमी होते आणि हालचालींमध्ये अडथळे निर्माण होऊ लागतात. हा आजार हळूहळू वाढणारा असला तरी योग्य उपचार, नियमित व्यायाम, फिजिओथेरपी आणि जीवनशैलीतील बदलांमुळे अनेक रुग्ण आपले दैनंदिन जीवन अधिक चांगल्या प्रकारे जगू शकतात.

पार्किन्सन्सची प्रमुख लक्षणे कोणती?

पार्किन्सन्सची सुरुवातीची लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीत वेगवेगळी असू शकतात. काही प्रमुख लक्षणे पुढीलप्रमाणे आहे.

1. हात-पाय थरथरणे:

विशेषतः हात विश्रांतीच्या अवस्थेत असताना थरथरणे हे पार्किन्सन्सचे एक ओळखीचे लक्षण आहे. मात्र प्रत्येक प्रकारचे थरथरणे म्हणजे पार्किन्सन्स असे नाही.

2. हालचाली मंदावणे:

चालताना पावले लहान होणे,उठायला वेळ लागणे,कपडे घालणे किंवा बटणे लावणे यासारखी कामे पूर्वीपेक्षा हळू होणे ही महत्त्वाची चिन्हे आहेत.

3. स्नायूंमध्ये कडकपणा:

हात-पाय किंवा शरीरातील स्नायूंमध्ये stiffness म्हणजेच ताठरपणा जाणवू शकतो. त्यामुळे हालचाली करणे अवघड वाटू शकते.

4. चालण्याच्या पद्धतीत बदल:

चालताना पुढे वाकणे, पावले ओढत चालणे, चालण्याचा वेग कमी होणे किंवा अचानक चालताना "फ्रीझ" होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

5. संतुलन बिघडणे:

शरीराचा तोल सांभाळण्यात अडचण येऊ शकते. त्यामुळे पडण्याचा धोका वाढतो.

6. चेहऱ्यावरील भाव कमी होणे:

चेहऱ्यावरील स्नायूंच्या हालचाली कमी झाल्यामुळे, व्यक्तीचा चेहरा नेहमीपेक्षा कमी भावपूर्ण दिसू शकतो.

7. आवाजात बदल:

आवाज हळू, मंद किंवा एकसुरी होऊ शकतो. बोलताना शब्द स्पष्ट उच्चारण्यास अडचण येऊ शकते.

8. हस्ताक्षर लहान होणे:

पूर्वीच्या तुलनेत हस्ताक्षर अचानक लहान आणि घट्ट होणे याला Micrographia म्हणतात. हे काही रुग्णांमध्ये सुरुवातीचे संकेत असू शकते.

9. इतर लक्षणे:

पार्किन्सन्सचा परिणाम केवळ हालचालींवर होत नाही.बद्धकोष्ठता,झोपेच्या समस्या,थकवा,वास घेण्याची क्षमता कमी होणे,नैराश्य,चिंता आणि काही रुग्णांमध्ये विचार किंवा स्मरणशक्तीतील बदल अशी लक्षणेही दिसू शकतात.

पार्किन्सन्स होण्याची कारणे कोणती?

पार्किन्सन्सचे नेमके कारण अनेक रुग्णांमध्ये स्पष्टपणे समजत नाही. म्हणूनच याला अनेकदा Idiopathic Parkinson's Disease म्हटले जाते.तथापि, काही घटकांचा या आजाराशी संबंध असू शकतो, जसे कि, - वाढते वय, आनुवंशिक घटक, काही पर्यावरणीय घटकांचा दीर्घकाळ संपर्क,  विशिष्ट विषारी रसायनांचा संपर्क किंवा काही दुर्मिळ आनुवंशिक बदल. महत्त्वाचे म्हणजे, पार्किन्सन्स हा फक्त वृद्धांचा आजार नाही. तुलनेने कमी वयातही काही व्यक्तींमध्ये हा आजार दिसू शकतो.

पार्किन्सन्सचे निदान कसे केले जाते?

पार्किन्सन्ससाठी एकच निश्चित रक्तचाचणी किंवा साधी स्क्रीनिंग टेस्ट उपलब्ध नाही.डॉक्टर रुग्णाची लक्षणे, वैद्यकीय इतिहास आणि न्यूरोलॉजिकल तपासणी यांच्या आधारे निदान करतात.काही परिस्थितींमध्ये इतर आजारांची शक्यता तपासण्यासाठी रक्तचाचण्या किंवा मेंदूचे इमेजिंग केले जाऊ शकते. त्यामुळे हात थरथरणे किंवा चालण्यात अडचण जाणवली म्हणून स्वतःहून पार्किन्सन्सचे निदान करणे योग्य नाही. न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

आजच्या ब्लॉगमध्ये आपण पार्किन्सन्स डिसीज म्हणजे काय? लक्षणे, कारणे आणि त्याचे निदान केले जाते,हे बघितले.उद्या आपण पार्किन्सन्स डिसीजवर उपचार आहेत कां?आणि पार्किन्सन्स टाळता येतो कां? हे पहाणार आहोत.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

प्रसाद नातु.

होलीस्टिक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.