व्यायामामुळे स्नायूंना ग्लुकोज कसे मिळते?

 ब्लॉग नं. 2026/246.  

दिनांक:  3 सप्टेंबर, 2026.

मित्रांनो, 

व्यायाम करताना स्नायूंना ग्लुकोज घेण्यासाठी इन्सुलिनची गरज नसते का? हा प्रश्न बरेच लोक विचारतांना दिसतात. हे वाक्य तुम्ही कदाचित ऐकले असेल. हे पूर्णपणे चुकीचे नाही; उलट त्यामागे एक अतिशय महत्त्वाची वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. मात्र, याचा अर्थ असा अजिबात नाही की,मधुमेह असलेल्या व्यक्तीने इन्सुलिन किंवा डॉक्टरांनी दिलेली औषधे बंद करावीत.आज आपण या विषयी सविस्तर जाणून घेणार आहोत. 

सविस्तर:

स्नायूंना ग्लुकोजची गरज का असते?

आपण चालतो,धावतो,सायकल चालवतो किंवा strength training करतो,तेव्हा स्नायू मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा वापरतात. या ऊर्जेसाठी glucose हा महत्त्वाचा स्रोत आहे.सामान्य परिस्थितीत रक्तातील glucose स्नायूंच्या पेशींमध्ये प्रवेश करण्यासाठी insulin महत्त्वाची भूमिका बजावते.इन्सुलिन रक्तातील glucose कमी करण्यासाठी स्वादुपिंडातून स्रवते आणि स्नायूंच्या पेशींना glucose आत घेण्यास मदत करते.

पण व्यायामाच्या वेळी शरीराकडे glucose पेशींमध्ये पोहोचवण्याचा आणखी एक मार्ग सक्रिय होतो.

व्यायामामुळे इन्सुलिनशिवाय ग्लुकोज पेशीत कसा जातो?

स्नायूंचे आकुंचन—म्हणजे muscle contraction—झाले की पेशींमध्ये काही जैवरासायनिक संकेत सक्रिय होतात.यामुळे GLUT4 नावाचे glucose transporter पेशींच्या आतील भागातून पेशींच्या बाह्य पृष्ठभागावर येतात. GLUT4 म्हणजे जणू स्नायूंच्या पेशीवरील glucose साठीचे “दरवाजे”.व्यायामामुळे हे दरवाजे अधिक प्रमाणात सक्रिय होतात आणि रक्तातील glucose स्नायूंच्या पेशींमध्ये जाण्यास सुरुवात होते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या प्रक्रियेसाठी इन्सुलिनची आवश्यकता तुलनेने कमी असू शकते.म्हणूनच शारीरिक हालचाल रक्तातील glucose नियंत्रणासाठी इतकी प्रभावी ठरते.

मग मधुमेह असलेल्या व्यक्तीसाठी याचा फायदा काय?

समजा एखाद्या व्यक्तीच्या शरीरात insulin resistance आहे.म्हणजे इन्सुलिन उपलब्ध असूनही पेशी त्याला अपेक्षित प्रतिसाद देत नाहीत.अशा वेळी व्यायाम विशेष उपयोगी ठरतो. कारण muscle contraction मुळे glucose uptake करण्यासाठी insulin-dependent मार्गाबरोबरच contraction-mediated मार्ग सक्रिय होतो. यामुळे व्यायामाच्या वेळी स्नायू रक्तातील glucose वापरू शकतात.याचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे व्यायामानंतरही काही काळ स्नायूंची insulin sensitivity वाढलेली राहू शकते.म्हणजेच व्यायामाचा फायदा आपण व्यायाम थांबवल्यानंतरही काही काळ मिळत राहतो.

पण एक महत्त्वाचा गैरसमज टाळा!

येथेच अनेक जण चुकीचा निष्कर्ष काढतात.“व्यायाम करताना इन्सुलिनशिवाय glucose स्नायूंमध्ये जाऊ शकतो, म्हणजे मला इन्सुलिनची गरज नाही.हा निष्कर्ष चुकीचा आणि धोकादायक आहे. व्यायामामुळे glucose uptake वाढतो; परंतु शरीरातील insulin ची इतर अनेक महत्त्वाची कार्ये आहेत. शिवाय प्रत्येक व्यक्तीची diabetes ची स्थिती, insulin production, औषधे, रक्तातील glucose आणि व्यायामाची तीव्रता वेगवेगळी असते.विशेषतः insulin घेणाऱ्या व्यक्तींनी व्यायामामुळे hypoglycemia म्हणजे रक्तातील साखर धोकादायकरीत्या कमी होण्याचा धोका लक्षात घेतला पाहिजे.म्हणून डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय insulin किंवा diabetes ची औषधे कमी करणे किंवा बंद करणे योग्य नाही.

व्यायाम म्हणजे नैसर्गिक “glucose disposal system”

         आपल्या शरीरातील सर्वात मोठ्या glucose-consuming tissues पैकी skeletal muscles एक आहेत.नियमित physical activity आणि resistance training मुळे:

- स्नायू glucose अधिक प्रभावीपणे वापरू शकतात.

- insulin sensitivity सुधारण्यास मदत होते.

- glucose नियंत्रण सुधारू शकते.

- स्नायूंची क्षमता आणि metabolic health सुधारू शकते.

- दीर्घकाळ नियमित व्यायाम केल्याने type 2 diabetes व्यवस्थापनाला मदत होऊ शकते.

विशेषतः walking, cycling, swimming यांसारखा aerobic exercise आणि strength/ resistance training यांचा योग्य समन्वय फायदेशीर ठरतो.व्यायाम करताना स्नायू glucose घेतात म्हणूनच “जितका जास्त व्यायाम तितका जास्त फायदा” असेही नाही. व्यायामाची तीव्रता, कालावधी, जेवणाची वेळ, औषधे, insulin dose आणि व्यक्तीची metabolic अवस्था यानुसार रक्तातील glucose मध्ये वेगवेगळे बदल होऊ शकतात. काही वेळा अतितीव्र व्यायामामुळे stress hormones वाढल्याने रक्तातील glucose तात्पुरता वाढूही शकतो.म्हणून diabetes management मध्ये व्यायामाकडे केवळ “साखर कमी करणारे साधन” म्हणून न पाहता, तो संपूर्ण lifestyle management चा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

समारोप:

व्यायामामुळे स्नायू insulin च्या मदतीशिवायही glucose पेशींमध्ये घेऊ शकतात—हे वैज्ञानिकदृष्ट्या खरे आहे. पण अधिक अचूक विधान असे आहे: “Muscle contraction stimulates glucose uptake through pathways that are partly independent of insulin.” म्हणजेच व्यायामाच्या वेळी स्नायूंचे आकुंचन glucose uptake चा स्वतंत्र मार्ग सक्रिय करते. आणि म्हणूनच नियमित व्यायाम हा मधुमेहाच्या व्यवस्थापनातील केवळ “कॅलरी जाळण्याचा” उपाय नाही.तो आपल्या स्नायूंना रक्तातील glucose अधिक चांगल्या प्रकारे वापरण्यास शिकवणारा एक शक्तिशाली metabolic tool आहे.मधुमेहावर नियंत्रणासाठी औषधे आवश्यक असतील तर ती डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्या; पण शरीराची insulin sensitivity सुधारण्यासाठी नियमित physical activity आणि योग्य strength training यांना नक्कीच स्थान द्या.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.