HbA1c म्हणजे नेमकं काय? ते कधी जास्तही येऊ शकतं?

 ब्लॉग नं. 2026/257.

दिनांक: 14 सप्टेंबर, 2026. 

मित्रांनो,

HbA1c वाढण्यामागे केवळ रक्तातील साखर हेच एकमेव कारण असते का? जाणून घ्या काही अशी  कारणं जी तुम्हाला माहित नाहीत.जर तुम्ही कधी तुमचा HbA1c अहवाल पाहिला असेल आणि जास्त गोड पदार्थ खाल्ल्यामुळे,किंवा काही दिवस व्यायाम न केल्यामुळे स्वतःला दोष दिला असेल,तर असं वाटणारे तुम्ही एकटेच नाही आहात.बहुतेक लोक HbA1c ची वाढलेली पातळी आणि रक्तातील साखरेवर नसलेले नियंत्रण यांचा थेट संबंध जोडतात. जरी हे अनेकदा खरे असले, तरी संपूर्ण सत्य तेवढेच नसते.मग सत्य काय हे जाणून घेऊ आजच्या ब्लॉगमधून.

सविस्तर: 

मधुमेहाचे मूल्यांकन करण्यासाठी,डॉक्टर वापरत असलेल्या सर्वात विश्वसनीय चाचण्यांपैकी HbA1c ही एक आहे; परंतु काही वेळा या चाचणीच्या निष्कर्षावर अशा घटकांचाही परिणाम होऊ शकतो,ज्यांचा तुमच्या आहाराशी फारसा संबंध नसतो.काही जीवनसत्त्वांची कमतरता,ॲनिमिया (रक्तक्षय),मूत्रपिंडाचे आजार, गर्भधारणा आणि अगदी रक्ताशी संबंधित अनुवांशिक विकारही,या चाचणीच्या निकालावर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे, जर तुमचा HbA1c अहवाल घरी घेतलेल्या रक्तातील साखरेच्या नोंदींशी जुळत नसेल,तर त्यामागे दुसरे एखादे कारण असू शकते.

या संबंधात,आग्रा येथील यथार्थ सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलचे डॉ. शुभम जैन (MBBS, MD - जनरल मेडिसिन) म्हणतात, "HbA1c (ज्याला 'ग्लायकेटेड हिमोग्लोबिन' असेही म्हणतात) ही रक्तातील साखरेवरील दीर्घकालीन नियंत्रणाचे मोजमाप करणारी एक अत्यंत महत्त्वाची चाचणी आहे.रक्तातील साखरेची पातळी,एका विशिष्ट क्षणी मोजणाऱ्या पारंपरिक चाचण्यांच्या विपरीत,HbA1c ही चाचणी दोन ते तीन महिन्यांच्या कालावधीतील रक्तातील साखरेची सरासरी पातळी दर्शवते." म्हणूनच, केवळ मधुमेहाचे निदान करण्यासाठीच नव्हे, तर कालांतराने रक्तातील साखरेचे नियंत्रण किती चांगल्या प्रकारे राखले गेले आहे हे समजून घेण्यासाठीही डॉक्टर या चाचणीवर अवलंबून असतात.

तर मग, HbA1c नक्की काय आहे?

'फास्टिंग' (उपाशी पोटी) किंवा 'पोस्ट-मील' (जेवणानंतरची) रक्तातील साखरेच्या चाचणीप्रमाणे, HbA1c वर त्या दिवशी सकाळी तुम्ही काय खाल्ले किंवा रक्त चाचणीपूर्वी नाश्ता केला की नाही,याचा कोणताही परिणाम होत नाही.त्याऐवजी, ही चाचणी साधारणपणे गेल्या दोन ते तीन महिन्यांतील तुमच्या रक्तातील साखरेची सरासरी पातळी दर्शवते.

ही प्रक्रिया कशी चालते?

लाल रक्तपेशींचे आयुष्य साधारणपणे 120 दिवस असते.या काळात,तुमच्या रक्तातील ग्लुकोज नैसर्गिकरित्या हिमोग्लोबिनला चिकटते.हिमोग्लोबिन हे लाल रक्तपेशींमधील एक प्रथिन (protein) आहे,जे संपूर्ण शरीरात ऑक्सिजन वाहून नेण्याचं काम करतं.अनेक आठवडे आणि महिन्यांपर्यंत रक्तातील साखर जितकी जास्त राहते,तितकं जास्त ग्लुकोज हिमोग्लोबिनला चिकटते. HbA1c चाचणी याच प्रमाणाचे मोजमाप करते. थोडक्यात सांगायचे तर, रक्तातील साखरेची सरासरी पातळी जास्त असणे,म्हणजे सहसा HbA1c ची पातळीही जास्त असणे होय.रक्तातील वाढलेली साखर हेच अजूनही सर्वात मोठे कारण आहे,या वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.डॉ. जैन स्पष्ट करतात, "HbA1c ची पातळी वाढण्यामागील मुख्य घटक म्हणजे रक्तातील ग्लुकोजची पातळी दीर्घकाळापर्यंत जास्त असणे. जेव्हा रक्तामध्ये ग्लुकोज असते, तेव्हा ते हिमोग्लोबिनशी जोडले जाते."

लोहाच्या कमतरतेमुळे HbA1c ची पातळी जास्त दिसू शकते:

काही वेळा रक्तातील साखरेच्या पातळीत फारसा बदल झालेला नसतानाही,'लोहाच्या कमतरतेमुळे होणारा ॲनिमिया' (iron deficiency anemia) HbA1c वर परिणाम करू शकतो."ज्या रुग्णांना लोहाच्या कमतरतेमुळे ॲनिमिया असतो,त्यांच्यात HbA1c की पातळी वाढलेली दिसते. याचे कारण म्हणजे अशा स्थितीत लाल रक्तपेशींचे आयुष्य वाढते, ज्यामुळे त्या अधिक प्रमाणात ग्लुकोज साठवून ठेवतात."

समारोप:

            आजच्या या ब्लॉगमध्ये आपण Hba1c म्हणजे काय? ही प्रक्रिया कशी चालते?  आणि काही वेळा रक्तातील साखरेची पातळी जास्त नसतांना देखिल, HbA1c ची पातळी जास्त दिसू शकते. हे बघितलं. उद्याच्या ब्लॉगमध्ये, काही वेळा रक्तातील सकहहारेच्या पातळीच्या विपरीत परिणाम दिसू शकतो, हे बघू या. 

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.