व्हर्टिगो नेमकं काय आहे?

 ब्लॉग नं. 2026/259.

दिनांक: 15 सप्टेंबर, 2026.  

मित्रांनो,

व्हर्टिगो नेमकं काय आहे?

तुम्हाला कधी अचानक असे वाटलं का की, तुम्ही स्थिर उभे असतानाही खोली फिरत आहे किंवा जमीन तुमच्या पायाखालून सरकत आहे? जर याचे उत्तर 'होय' असेल, तर तुम्हाला व्हर्टिगो (Vertigo) चा अनुभव आला असण्याची शक्यता आहे. चक्कर येणे हा एक साधा शब्द वाटत असला, तरी व्हर्टिगो ही चक्कर येण्याच्या प्रकारापेक्षा एक विशिष्ट स्थिती आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीला स्वतःभोवती किंवा आजूबाजूच्या वस्तू फिरत असल्याचा भ्रम होतो.आजच्या ब्लॉगमधे यावर चर्चा करु या.

सविस्तरः

व्हर्टिगोची मुख्य लक्षणे कोणती?

व्हर्टिगोचा त्रास सुरू झाल्यावर व्यक्तीला शारीरिक आणि मानसिक,अशा दोन्ही स्तरांवर अस्वस्थता जाणवू शकते.

याची प्रमुख लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:

 * भ्रम निर्माण होणे: स्वतः किंवा सभोवतालचा परिसर गोल-गोल फिरत असल्यासारखे वाटणे.

 * तोल जाणे: चालताना किंवा उभे राहताना शरीराचा तोल सांभाळता न येणे.

 * मळमळ आणि उलट्या: चक्कर आल्यामुळे सतत पोटात मळमळणे आणि काही वेळा उलट्या होणे.

 * डोकेदुखी आणि कान वाजणे: काही रुग्णांमध्ये डोकेदुखीसोबत कानात आवाज येणे (टिनिटस) किंवा ऐकण्यात अडचण निर्माण होणे.

 * घाम फुटणे: अचानक चक्कर आल्यामुळे शरीराला थंड घाम फुटणे.

व्हर्टिगो कशामुळे होतो? (कारणे)

मानवी शरीराचा समतोल प्रामुख्याने,कानाच्या आतील भागातील यंत्रणा आणि मेंदू यांच्या समन्वयावर अवलंबून असतो. यात बिघाड झाल्यास व्हर्टिगो होतो. याची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

 * बिनाइन पॅरोक्सिस्मल पोझिशनाल व्हर्टिगो (BPPV): हे व्हर्टिगोचे सर्वात सामान्य कारण आहे. कानाच्या आतील भागात कॅल्शियमचे सूक्ष्म कण असतात, जे हलल्यामुळे हा त्रास होतो.याला पोझिशनल व्हर्टिगो असेही म्हणतात.जेव्हा व्यक्ती डोक्याची स्थिती विशिष्ट पद्धतीने बदलते (उदा. बेडवर कुस बदलताना, खाली वाकताना, वर पाहताना किंवा अचानक झोपेतून उठताना), तेव्हा अचानक तीव्र चक्कर येते.

 * मेनिएर रोग (Meniere's Disease): कानाच्या आतील भागात जास्त द्रव साचल्यामुळे ही समस्या उद्भवते, ज्यामुळे ऐकण्याची शक्ती कमी होऊ शकते.

 * व्हेस्टिबुलर न्यूरायटिस: कानाच्या नसांना (Vestibular Nerve) संसर्ग किंवा जळजळ झाल्यामुळे व्हर्टिगो होऊ शकतो.

 * मायग्रेन: तीव्र डोकेदुखीचा त्रास असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये मायग्रेनमुळेदेखील व्हर्टिगोचा त्रास बळावतो.

 * इतर कारणे: डोक्याला झालेली गंभीर दुखापत, मेंदूशी संबंधित समस्या किंवा काही विशिष्ट औषधांचे दुष्परिणाम.

व्हर्टिगोवर उपाय आणि उपचारः

व्हर्टिगोच्या कारणावर त्याचे उपचार अवलंबून असतात. डॉक्टर सहसा खालील उपायांचा सल्ला देतात:

 * व्हेस्टिबुलर रिहॅबिलिटेशन थेरपी (VRT): ही एक प्रकारची फिजिओथेरपी आहे, ज्यामध्ये डोके आणि शरीराच्या विशिष्ट हालचालींद्वारे मेंदूला समतोल राखण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

 * इपली मॅन्युव्हर (Epley Maneuver): BPPV मुळे होणाऱ्या व्हर्टिगोसाठी ही अत्यंत प्रभावी व्यायामाची पद्धत आहे, ज्यामुळे कानातील कण योग्य जागी परत येतात.

 * औषधोपचार: मळमळ, उलट्या किंवा चक्कर कमी करण्यासाठी डॉक्टर काही विशिष्ट औषधे किंवा अँटी-हिस्टामाइन्स लिहून देतात.

 * जीवनशैलीत बदल:

   * अचानक उठताना किंवा झोपताना सावकाश हालचाली कराव्यात.

   * भरपूर पाणी प्यावे आणि शरीरात पाण्याचे प्रमाण कमी होऊ देऊ नये.

   * जास्त ताणतणाव टाळावा आणि पुरेशी झोप घ्यावी.

याशिवाय,काही अशा शारीरिक समस्या किंवा आजार आहेत जे व्हर्टिगोसारखेच (चक्कर येण्यासारखे) वाटू शकतात, परंतु त्यामध्ये कपाळ (Forehead) दुखणे किंवा डोकेदुखी हे मुख्य लक्षण असते.या प्रमुख समस्या खालीलप्रमाणे आहेत:

व्हॅसकुलर किंवा टेन्शन हेडेक (Tension Headache): ताणतणाव, अपुरी झोप किंवा थकव्यामुळे होणाऱ्या या डोकेदुखीमध्ये कपाळावर तीव्र दाब जाणवतो आणि डोके जड झाल्यासारखे वाटते.यामुळे चक्कर आल्यासारखे किंवा तोल गेल्यासारखे भासू शकते.

सायनसचा त्रास (Sinusitis / Sinus Headache): सायनसच्या इन्फेक्शनमुळे कपाळाच्या भागात (विशेषतः डोळ्यांच्या वर आणि नाकाच्या आजूबाजूला) दाब आणि तीव्र दुखणे जाणवते. सायनसमधील दाबामुळे बऱ्याचदा रुग्णांना हलकी चक्कर किंवा अशक्तपणा जाणवू शकतो.

डोळ्यांचा ताण (Eyestrain): संगणक, मोबाईलचा जास्त वापर किंवा चष्मेचा नंबर बदलल्यामुळे कपाळावर आणि डोळ्यांवर ताण येतो. या त्रासामुळे डोकेदुखीसोबतच डोळ्यांसमोर अंधारी आल्यासारखे किंवा गरगरल्यासारखे वाटू शकते.

समारोपः

व्हर्टिगो हा जरी जीवघेणा आजार नसला, तरी तो दैनंदिन जीवनावर आणि कामावर मोठा परिणाम करू शकतो.जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला वारंवार असा त्रास होत असेल,तर याकडे दुर्लक्ष न करता ताबडतोब कान,नाक,घसा तज्ज्ञ (ENT Specialist) किंवा न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.योग्य वेळी निदान आणि उपचारांमुळे व्हर्टिगोवर सहज नियंत्रण मिळवता येते आणि निरोगी आयुष्य जगता येते.या वर मुख्यतः Vertin 8 mg, 16 mg, 24 mg ची tablet देतात. पण ही डॉक्टरने सांगितल्याशिवाय कुठलीही गोळी किंवा औषधे घेऊ नयेत.     

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.