विश्रांतीच्या स्थितीतील हृदयाचे ठोके (Resting Heart Rate) किती असावेत

 ब्लॉग नं. 2026/267. 

दिनांक:26 सप्टेंबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	महत्वाचे मुद्दे: जीवनशैलीत बदल: डॉ. सुधीर कुमार  यांनी 70 च्या दशकापासून 40 च्या दशकापासून 40 च्या दशकात कमी केले आणि 5.5 वर्षांच्या सातत्यपूर्ण सवयींसह: - नियमित एरोबिक व्यायाम (धावणे, चालणे, सायकल चालविणे, पोहणे)  - वजन कमी होणे ( 100 किलो ते 71 किलो)  - झोपेत सुधारणा, तणाव कमी करणे, धूम्रपान आणि मद्यपान सोडणे आरोग्य फायदे: कमी विश्रांती घेणारी हृदय गती चांगली हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी तंदुरुस्ती आणि स्वायत्त संतुलन दर्शवते, ज्यामुळे खालील धोके कमी होतात:  - हृदयरोग  - स्ट्रोक  - अकाली मृत्यू.
सविस्तर	विश्रांतीच्या स्थितीतील हृदयाचे ठोके (RHR): हृदय निरोगी ठेवण्याचे एक महत्त्वाचे गुपित आरोग्याच्या बाबतीत आपण अनेक गोष्टींकडे लक्ष देतो, पण आपल्या हृदयाची कार्यक्षमता नेमकी कशी आहे हे तपासण्यासाठी 'विश्रांतीच्या स्थितीतील हृदयाचे ठोके' (Resting Heart Rate - RHR) हे एक अत्यंत साधे आणि प्रभावी निदर्शक आहे. हृदय जितक्या कमी ठोक्यांमध्ये शरीराला अधिक रक्त पंप करू शकते, तितके आपले दीर्घकालीन आरोग्य उत्तम असल्याचे मानले जाते. निरोगी व्यक्तीसाठी RHR सामान्यतः प्रति मिनिट 60 ते 100 ठोके (bpm) मानली जाते.परंतु, हैदराबादमधील अपोलो हॉस्पिटल्सचे न्यूरोलॉजिस्ट डॉ. सुधीर कुमार यांच्या मते, शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय आणि निरोगी व्यक्तींची ही नाडी प्रति मिनिट 40 ते 60 ठोक्यांच्या दरम्यान असू शकते. एवढेच नव्हे तर, उत्तम आरोग्य मिळवण्यासाठी विश्रांतीच्या स्थितीतील हृदयगती 40 bpm असावी, असा सल्ला ते देतात. डॉ. सुधीर कुमार यांनी RHR 40 bpm पर्यंत कशी आणली? 'एक्स' (पूर्वीचे ट्विटर) वर शेअर केलेल्या एका अनुभवात डॉ. कुमार यांनी, त्यांनी आपली RHR कशी सुधारली हे सांगितले. एकेकाळी 70 च्या घरात असणारी त्यांची हृदयगती त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी 40 च्या घरात आणली. यासाठी त्यांनी कोणतेही सप्लिमेंट्स किंवा शॉर्टकट न वापरता 5.5 वर्षे आपल्या जीवनशैलीत केलेले महत्त्वाचे बदल कारणीभूत ठरले: नियमित एरोबिक व्यायाम: या प्रवासात 'धावणे' हा सर्वात मोठा घटक ठरला. पहिल्या दोन वर्षांत दररोज 10 ते 15 किमी आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दररोज 6 ते 8 किमी त्यांनी धावण्याचा सराव केला. नियमित व्यायामामुळे हृदयाला प्रत्येक ठोक्यासोबत जास्त रक्त पंप करण्याचे प्रशिक्षण मिळते. वजन कमी करणे: त्यांचे वजन 100 किलोवरून 71 किलोपर्यंत म्हणजेच जवळपास 29 किलो घटले. शरीराचे अतिरिक्त वजन हृदयावरील ताण वाढवते, तर वजन कमी केल्याने विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके नैसर्गिकरित्या कमी होतात. चांगली झोप: पूर्वी 5 ते 6 तास झोपणाऱ्या डॉ. कुमार यांनी झोप बढ़ाकर 7 ते 8 तास केली. पुरेशी झोप स्वायत्त मज्जासंस्थेला (autonomic nervous system) पुन्हा संतुलित करण्यास मदत करते. इतर सवयी: धूम्रपान व मद्यपान टाळणे, तणाव कमी करण्यासाठी योग-ध्यान करणे आणि उच्च रक्तदाब व स्लीप ॲप्नियासारख्या समस्यांचे योग्य व्यवस्थापन करणे. विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके कमी असणे का गरजेचे आहे? विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे कमी ठोके असणे हे उत्तम कार्डिओव्होस्कुलर तंदुरुस्तीचे लक्षण आहे. अनेक मोठ्या अभ्यासांनुसार, RHR वाढल्यास हृदयरोग, हृदय निकामी होणे, पक्षाघात आणि अकाली मृत्यूचा धोका वाढू शकतो. याउलट, विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके कमी असणे हे,दीर्घकालीन आरोग्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरते.
समारोप	आपले हृदय हे आपल्या शरीराचे मुख्य इंजिन आहे. त्याची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि विश्रांतीच्या स्थितीतील हृदयगती नियंत्रित ठेवण्यासाठी योग्य जीवनशैली, नियमित एरोबिक व्यायाम, संतुलित आहार आणि पुरेशी झोप अत्यंत महत्त्वाची आहे. कोणतीही शॉर्टकट पद्धत वापरण्याऐवजी आरोग्याविषयीच्या योग्य सवयी अंगीकारल्या, तर आपणही आपले हृदय दीर्घकाळ निरोगी ठेवू शकतो. महत्त्वाची टीप: आपल्या जीवनशैलीत किंवा व्यायामाच्या पद्धतीत कोणताही मोठा बदल करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांचा किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.

 

 प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.