स्मरणशक्तीतील बदलांकडे दुर्लक्ष करु नका

 ब्लॉग नं. 2026/271. 

दिनांक:30 सप्टेंबर, 2026. 

मित्रांनो,

प्रास्ताविक	मुख्य मुद्दे बौद्धिक आरोग्य: स्मृतिभ्रंश हा वृद्धत्वाचा एक सामान्य भाग नाही आणि त्यात मेंदूला झालेल्या नुकसानीमुळे किंवा विकृतीमुळे स्मरणशक्ती कमी होणे, गोंधळ, संवाद साधण्यात अडचणी आणि वर्तणुकीतील बदल यांचा समावेश असतो. रक्तवाहिन्या आणि जीवनशैलीतील धोके: उच्च रक्तदाब, धूम्रपान, मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि मेंदूला पूर्वी झालेल्या दुखापतींमुळे मेंदूला होणारा रक्तपुरवठा कमी होऊ शकतो, ज्यामुळे स्मृतिभ्रंशाचा धोका वाढतो. प्रतिबंधात्मक जीवनशैलीतील बदल: धूम्रपान सोडणे, रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे आणि नियमित व्यायाम, पौष्टिक आहार, पुरेशी झोप व चयापचयाच्या स्थितीचे योग्य व्यवस्थापन करून संतुलित जीवनशैली राखण्यावर लक्ष केंद्रित करा.
सविस्तर	वय वाढले की काही गोष्टी विसरायला होतात, वस्तू कुठे ठेवल्या हे आठवत नाही किंवा एखाद्या व्यक्तीचे नाव काही क्षण आठवत नाही—हे अनुभव अनेकांना येतात. त्यामुळे विस्मरण म्हणजे “वय झाल्यामुळे असे होते”, असे आपण सहज मानतो. पण प्रत्येक विस्मरण हे सामान्य वृद्धत्वाचे लक्षण नसते. स्मरणशक्तीतील बदल इतके वाढले की,त्याचा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ लागला,संवाद साधण्यात अडचणी येऊ लागल्या,निर्णय घेणे कठीण झाले किंवा नेहमीची कामे करण्याची क्षमता कमी झाली, तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे.यालाच स्मृतिभ्रंश किंवा डिमेशिया (Dementia) असे म्हणतात. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, डिमेशिया ही एक अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये स्मरणशक्ती, विचार करण्याची क्षमता, वर्तन आणि दैनंदिन कामकाजावर परिणाम होतो. ती वयस्कर व्यक्तींमध्ये अधिक आढळत असली तरी ती सामान्य वृद्धत्वाचा भाग नाही. स्मृतिभ्रंश म्हणजे नेमके काय? मेंदूतील विविध आजारांमुळे किंवा मेंदूच्या नुकसानीमुळे व्यक्तीच्या बौद्धिक आणि संज्ञानात्मक क्षमतेत होणारी लक्षणीय घट म्हणजे स्मृतिभ्रंश होय. यामध्ये केवळ स्मरणशक्तीच कमी होत नाही, तर नवीन माहिती लक्षात ठेवण्यात अडचण येणे, वारंवार तेच प्रश्न विचारणे,परिचित व्यक्ती किंवा ठिकाण ओळखण्यात अडचण येणे,योग्य शब्द आठवण्यात अडचण येणे, निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होणे,दैनंदिन कामे करण्यात अडचणी येणे, वेळ, ठिकाण किंवा परिस्थितीबाबत गोंधळ होणे,स्वभाव किंवा वर्तनात बदल होणे.अशी अनेक लक्षणे दिसू शकतात. डिमेशियामध्ये अल्झायमर रोग हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे; परंतु डिमेशियामागे अनेक वेगवेगळे मेंदूविकार असू शकतात. उच्च रक्तदाबाचा मेंदूवर परिणाम होतो का? होय. उच्च रक्तदाबाला अनेकदा ‘सायलेंट किलर’ म्हटले जाते, कारण अनेक व्यक्तींना त्याची कोणतीही ठळक लक्षणे जाणवत नाहीत.मात्र दीर्घकाळ अनियंत्रित राहिलेला उच्च रक्तदाब रक्तवाहिन्यांना नुकसान पोहोचवू शकतो. मेंदूला रक्त आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. उच्च रक्तदाबामुळे स्ट्रोकचा धोका देखील वाढतो. मेंदूतील रक्तवाहिन्यांचे नुकसान, स्ट्रोक किंवा अनेक लहान रक्तवाहिन्यांशी संबंधित मेंदूतील बदल यामुळे व्हॅस्क्युलर डिमेशिया होण्याचा धोका वाढू शकतो.म्हणूनच रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे हे केवळ हृदयासाठी नव्हे, तर मेंदूच्या आरोग्यासाठीही महत्त्वाचे आहे. धूम्रपान : मेंदूसाठीही धोकादायक: धूम्रपानाचा फटका फक्त फुफ्फुसांना बसतो असे नाही. तंबाखूचे सेवन रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम करू शकते. त्यामुळे हृदय व मेंदूला होणाऱ्या रक्तपुरवठ्यावर परिणाम होण्याची शक्यता वाढते.धूम्रपान हा डिमेशियाच्या जोखमीशी संबंधित बदलता येण्याजोगा घटक आहे. त्यामुळे धूम्रपान सोडणे हा मेंदू आणि संपूर्ण शरीराच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचा निर्णय ठरतो. मधुमेह, लठ्ठपणा आणि कोलेस्ट्रॉलकडेही लक्ष द्या: मेंदूचे आरोग्य आणि शरीराचे चयापचय आरोग्य यांचा जवळचा संबंध आहे.मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या स्थिती रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतात. दीर्घकाळ रक्तातील साखर वाढलेली राहिल्यास रक्तवाहिन्यांसह शरीरातील विविध अवयवांना नुकसान होऊ शकते. म्हणूनच मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी केवळ रक्तातील साखरेचा विचार न करता रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल, वजन आणि एकूण हृदय-रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य यांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. आनुवंशिकता महत्त्वाची असली तरी सर्व काही आनुवंशिक नसते: काही व्यक्तींमध्ये कुटुंबातील इतिहासामुळे डिमेशियाची जोखीम अधिक असू शकते. मात्र याचा अर्थ डिमेशिया होणारच असा नाही.वय आणि आनुवंशिकता हे बदलता न येणारे घटक आहेत; परंतु रक्तदाब, मधुमेह, धूम्रपान, शारीरिक निष्क्रियता, वजन, आहार आणि कोलेस्ट्रॉल यांसारख्या अनेक घटकांवर आपण काम करू शकतो.यामुळे “माझ्या कुटुंबात आहे, त्यामुळे मला होणारच” असा विचार करण्याऐवजी,आपल्या नियंत्रणात असलेल्या घटकांवर लक्ष देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. मेंदूचे आरोग्य जपण्यासाठी तीन महत्त्वाचे बदल: स्मृतिभ्रंशाची प्रत्येक घटना टाळता येईलच असे नाही. परंतु अनेक बदलता येण्याजोग्या धोक्याच्या घटकांवर योग्य वेळी काम केल्यास संज्ञानात्मक घसरणीचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते. WHO च्या 2026 च्या अद्ययावत मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही शारीरिक हालचाल, तंबाखू टाळणे, संतुलित आहार आणि रक्तदाब, रक्तातील साखर व कोलेस्ट्रॉलचे योग्य व्यवस्थापन यावर भर देण्यात आला आहे. 1.धूम्रपान सोडा: तंबाखूचे सेवन करणाऱ्यांनी ते सोडण्यासाठी प्रयत्न करावेत. गरज असल्यास डॉक्टरांची मदत घ्यावी. 2.रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा: नियमित रक्तदाब तपासा.उच्च रक्तदाब असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधे घ्या आणि ती स्वतःहून बंद करू नका. 3.संतुलित जीवनशैली स्वीकारा: नियमित शारीरिक हालचाल, पौष्टिक आणि संतुलित आहार, योग्य वजन, पुरेशी झोप, सामाजिक सहभाग आणि मानसिकदृष्ट्या सक्रिय राहणे यांना महत्त्व द्या.तसेच मधुमेह आणि उच्च कोलेस्ट्रॉल असल्यास त्यांचे योग्य व्यवस्थापन करा. WHO च्या मते, शारीरिक सक्रियता, निरोगी आहार, तंबाखू टाळणे आणि रक्तदाब, रक्तातील साखर व कोलेस्ट्रॉलचे व्यवस्थापन यामुळे डिमेशियाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते. विस्मरणाकडे दुर्लक्ष करू नका एखादी वस्तू अधूनमधून कुठे ठेवली हे विसरणे आणि दैनंदिन जीवनात अडथळा आणणारी स्मरणशक्तीची घसरण यात फरक आहे.वारंवार गोष्टी विसरणे, परिचित कामे करण्यात अडचण येणे, संभाषणात योग्य शब्द न सापडणे, परिचित ठिकाणीही हरवणे किंवा व्यक्तिमत्त्व व वर्तनात लक्षणीय बदल होणे अशी लक्षणे दिसत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते. लवकर तपासणी केल्याने कारण शोधण्यास आणि योग्य व्यवस्थापन सुरू करण्यास मदत होऊ शकते.
समारोप	वय वाढणे अपरिहार्य आहे; पण मेंदूचे आरोग्य दुर्लक्षित करणे अपरिहार्य नाही.“विसरतोय कारण वय झाले” असे म्हणून प्रत्येक स्मरणशक्तीच्या समस्येकडे दुर्लक्ष करू नका. डिमेशिया हा सामान्य वृद्धत्वाचा भाग नाही. मेंदूचे आरोग्य जपण्याची सुरुवात स्मरणशक्ती कमी झाल्यानंतर नव्हे, तर त्याआधीच करायला हवी.रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा, मधुमेह आणि कोलेस्ट्रॉलचे योग्य व्यवस्थापन करा, धूम्रपान टाळा, नियमित व्यायाम करा, पौष्टिक आहार घ्या, पुरेशी झोप घ्या आणि सामाजिक व मानसिकदृष्ट्या सक्रिय राहा.
	आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.