डिमेन्शियाची सुरुवात पायांपासून होते

 ब्लॉग सं. 2025/236.

दिनांक:25 ऑगस्ट, 2025.  

मित्रांनो,

डिमेन्शियाची सुरुवात पायांपासून होते: 4 लक्षणे जी जोखीम दर्शवू शकतात:

आपल्याला कदाचित आश्चर्य वाटेल,परंतु डिमेन्शियाची सुरुवात केवळ मेंदूतच नाही,तर पायांमधूनही दिसू शकते.सामान्यतः असे मानले जाते की,हा आजार मेंदूत शांतपणे सुरू होतो,जिथे तो दिसत नाही,जाणवत नाही–जोपर्यंत स्मृती कमी होणे,गोंधळ निर्माण होणे अशी लक्षणे उघड होत नाहीत.पण संशोधकांच्या अभ्यासातून एक वेगळा दुवा समोर आला आहे – तो म्हणजे पाय.

सविस्तर:

डिमेन्शिया म्हणजे काय?

सर्वप्रथम डिमेन्शिया म्हणजे काय हे आपण समजून घेऊ.डिमेन्शिया हा एखादा एकच आजार नसून, लक्षणांचा समूह (syndrome) आहे.यामध्ये व्यक्तीच्या मेंदूचे कार्य हळूहळू कमी होऊ लागते आणि दैनंदिन जीवनावर त्याचा परिणाम दिसतो.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

1.       स्मृती कमी होणे – नावे, घटना, ठिकाणे, वेळ यांची आठवण कमी होणे.

2.       विचार करण्याची क्षमता घटणे – निर्णय घेणे, समस्या सोडवणे अवघड होणे.

3.       संवादात अडचण – योग्य शब्द सापडत नाहीत किंवा वाक्य अपूर्ण राहतात.

4.       वर्तनातील बदल – चिडचिडेपणा, गोंधळ, उदासीनता वाढते.

5.       दैनंदिन कामकाजातील अडथळे – पैसे हाताळणे, स्वयंपाक, कपडे घालणे यासारखी साधी कामेही कठीण होणे.

निरोगी पाय म्हणजे निरोगी मेंदू:

2022 मधील एका अभ्यासात असे दिसून आले की,कमी चालण्याचा वेग असलेल्या वृद्धांमध्ये,मेंदूचे प्रमाण कमी होत असल्याची लक्षणे दिसतात आणि त्यांना संज्ञानात्मक घट (cognitive decline) होण्याची शक्यता जास्त असते.याचा अर्थ असा की,हे फक्त गुडघेदुखी किंवा स्नायू थकले,यापुरते मर्यादित नाही. चालणे हे मेंदूच्या आरोग्याचे आरसे आहे.

हालचाल म्हणजे मनाचा आरसा:

जेव्हा आपण चालतो,तेव्हा फक्त पाय हलत नाहीत,तर मेंदूचे विविध भाग एकत्र काम करतात.फ्रंटल लोब – पाऊल पुढे टाकण्याची योजना आखतो.सेरेबेलम – संतुलन राखतो.स्पाइनल कॉर्ड – पायांना सिग्नल पोहोचवतो.पाय मेंदूकडे सतत संवेदी संदेश परत पाठवत असतात.त्यामुळे चालण्यातील सूक्ष्म बदल हे, डिमेन्शियाचे सुरुवातीचे इशारे असू शकतात.संशोधन असेही सांगते की,चालण्याचे पॅटर्न स्मृतीभ्रंशाच्या निदानापूर्वी अनेक वर्षे बदलत असतात.

रक्तप्रवाह आणि चालण्याचा संबंध:

चालण्याने रक्ताभिसरण सुधारते,ऑक्सिजन आणि ग्लुकोजने समृद्ध रक्त मेंदूकडे पोहोचते.
यामुळे,मेंदूला आवश्यक पोषण मिळते,हानिकारक द्रव्ये बाहेर टाकली जातात,मानसिक ताजेपणा टिकतो. निष्क्रिय राहिल्यामुळे रक्तप्रवाह मंदावतो, "ब्रेन फॉग" निर्माण होतो आणि कालांतराने मेंदूचे संरचनात्मक नुकसान होऊ शकते.

BDNF – मेंदूचा नैसर्गिक माळी:

चालणे मेंदूत ब्रेन-डिराइव्ड न्युरोट्रॉफिक फॅक्टर (BDNF) नावाचे घटक सक्रिय करते.
BDNF हा जणू मेंदूचा माळीच आहे – तो न्युरॉन्सना वाढवतो,नवीन जोडणी निर्माण करतो आणि त्यांचे आयुष्य वाढवतो. सातत्याने चालल्यामुळे BDNF वाढतो,आणि वय वाढले तरी संज्ञानात्मक कार्यक्षमता टिकवून ठेवतो.

पायांच्या स्नायूंचे महत्त्व:

वृद्धावस्थेत पायांच्या स्नायूंची ताकद,ही फक्त हालचालीसाठी नाही,तर मेंदूच्या आरोग्यासाठीही महत्त्वाची आहे.स्नायू मजबूत असतील तर संतुलन राहते.पडण्याचा धोका कमी होतो.मानसिक आरोग्य दीर्घकाळ चांगले राहते.यासाठी हलके प्रतिकार प्रशिक्षण (resistance training), संतुलनाचे व्यायाम आणि वारंवार उभे राहणे उपयुक्त ठरते.

फक्त जास्त नाही, तर हुशारीने चाला:

"जास्त चाला,कमी बसा" हा सल्ला नेहमीच योग्य आहे.पण चालणे मेंदूसाठी आणखी प्रभावी करण्यासाठी,ड्युअल टास्क वॉकिंग उपयुक्त ठरते.उदा. चालताना कोडी सोडवणे, गप्पा मारणे किंवा गणिती विचार करणे – यामुळे मेंदू आणि शरीराची जोड अधिक मजबूत होते.

समारोप:

डिमेन्शिया टाळण्यासाठी फक्त औषधोपचार नव्हे,तर जीवनशैली महत्त्वाची आहे.पाय चालू ठेवणे म्हणजे मेंदू जिवंत ठेवणे.दररोज चालणे, पायांचे स्नायू मजबूत ठेवणे आणि सक्रिय राहणे – हीच भविष्यातील स्मृती सुरक्षित ठेवण्याची गुरुकिल्ली आहे.

आजचा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 ✍🏻 लेखक: प्रसाद नातु

 

(आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.