बुरशी लागलेला भाग कापून उर्वरित अन्न खाणे किती सुरक्षित?

ब्लॉग नं. 2026/197.  

दिनांक: 16 जुलै, 2026.

मित्रांनो,

बुरशी लागलेला भाग कापून उर्वरित अन्न खाणे किती सुरक्षित? याबाबत जाणून घ्या तज्ज्ञांचे काय मत आहे ! अनेकदा आपल्या घरात ठेवलेल्या फळांवर, भाज्यांवर किंवा पावावर (Bread) थोड्या भागात बुरशी लागल्याचे दिसून येते. अशा वेळी अन्न वाया जाऊ नये म्हणून आपण बुरशी लागलेला तेवढाच भाग कापून टाकतो आणि उर्वरित भाग आनंदाने खातो. परंतु, ही सवय आपल्या आरोग्यासाठी कितपत सुरक्षित आहे? या गंभीर विषयावर 'bbc.com' वर तज्ज्ञांच्या मतांवर आधारित एक महत्त्वपूर्ण अहवाल प्रकाशित करण्यात आला आहे. काय आहे या अहवालात जाणून घेऊ, आजच्या ब्लाॅगमधे.

सविस्तरः

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, अन्नपदार्थांवरील बुरशी केवळ वरवर दिसणाऱ्या भागापुरती मर्यादित नसते, तर ती आतपर्यंत पसरलेली असू शकते.

बुरशी म्हणजे नक्की काय आणि ती कशी पसरते?

तज्ज्ञांच्या मते, बुरशी (Mold) हा एक प्रकारचा सूक्ष्मजीव किंवा कवक आहे. फळ किंवा भाजीच्या पृष्ठभागावर जी बुरशी आपल्याला डोळ्यांनी दिसते, ती प्रत्यक्षात त्या बुरशीचे केवळ वरचे टोक किंवा त्याचे बिजाणू (Spores) असतात. बुरशीची पाळेमुळे, ज्यांना वैज्ञानिक भाषेत 'हायफे' (Hyphae) किंवा धागे म्हटले जाते, ती अन्नपदार्थांच्या आत खोलवर रुजलेली असतात. त्यामुळे वरून स्वच्छ दिसणारा भाग आतून दूषित झालेला असण्याची दाट शक्यता असते. अन्नाच्या पृष्ठभागावरील बुरशी ही एखाद्या हिमनगासारखी (Iceberg) असते; वर जेवढी दिसते, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने ती आत खोलवर पसरलेली असते.

कडक फळे आणि भाज्या: काय आहे नियम?

तज्ज्ञांनी अन्नपदार्थांच्या संरचनेनुसार (Texture) त्यांचे दोन भागांत वर्गीकरण केले आहे. गाजर, सफरचंद, कोबी, शिमला मिरची किंवा कडक चीज यांसारख्या घन आणि कमी पाण्याचे प्रमाण असलेल्या पदार्थांच्या बाबतीत एकवेळ सूट दिली जाऊ शकते. या पदार्थांची रचना अत्यंत घट्ट असल्याने बुरशीचे धागे त्यांच्यात सहजपणे खोलवर पसरू शकत नाहीत. अशा कडक फळे-भाज्यांच्या बाबतीत, बुरशी लागलेल्या भागाच्या आजूबाजूचा आणि खालचा किमान 1 इंच (2.5 सेंटीमीटर) भाग कापून वेगळा करावा. उर्वरित भाग खाण्यास सुरक्षित मानला जातो. मात्र, कापताना चाकूचा बुरशीला थेट स्पर्श होणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून संसर्ग इतरत्र पसरणार नाही.

मऊ फळे आणि भाज्या: पूर्णपणे नकार!

दुसरीकडे, मऊ फळे आणि भाज्या जसे की टोमॅटो, स्ट्रॉबेरी, द्राक्षे, पीच आणि काकडी यांच्या बाबतीत तज्ज्ञांचा सल्ला अत्यंत स्पष्ट आहे – ती त्वरित फेकून द्यावीत. या पदार्थांमध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असते आणि त्यांची रचना मऊ असते. त्यामुळे बुरशीचे धागे आणि हानिकारक जिवाणू (Bacteria) संपूर्ण अन्नामध्ये अत्यंत वेगाने पसरतात. याशिवाय, पाव (Bread), दही, जॅम आणि शिजवलेले अन्न यांना बुरशी लागल्यास ते थोडेही खाऊ नये, कारण मऊ अन्नपदार्थांमध्ये विषारी घटक पसरण्याचा वेग सर्वाधिक असतो.

मायकोटॉक्सिनचा धोका:

आरोग्यावर होणारे परिणाम: बुरशी लागलेले अन्न खाणे केवळ अपचनाचे कारण ठरत नाही, तर ते अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. काही प्रकारच्या बुरशींमधून 'मायकोटॉक्सिन' (Mycotoxins) नावाचे अत्यंत विषारी रासायनिक घटक बाहेर पडतात. यातील 'अफलाटॉक्सिन' (Aflatoxins) हा प्रकार सर्वाधिक घातक मानला जातो. यामुळे अन्नातून विषबाधा (Food Poisoning) होऊ शकते. दीर्घकाळापर्यंत अशा दूषित अन्नाचे सेवन केल्यास यकृताचे (Liver) गंभीर आजार होऊ शकतात आणि शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत होते. काही संवेदनशील व्यक्तींना यामुळे श्वसनाचे त्रास किंवा ॲलर्जी देखील होऊ शकते.

अन्न सुरक्षा आणि खबरदारीः

अन्नाला बुरशीपासून वाचवण्यासाठी आणि स्वतःचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी खालील गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे:

1. फ्रिजची नियमित स्वच्छता राखावी, जेणेकरून बुरशीचे बिजाणू इतर अन्नावर पसरणार नाहीत.

2. अन्नपदार्थ नेहमी झाकून किंवा हवाबंद डब्यात ठेवावेत.

3. फळे आणि भाज्या खरेदी करतानाच, त्या ताज्या आहेत की नाही याची तपासणी करावी.

4. 'संशय असल्यास फेकून देणे उत्तम' (When in doubt, throw it out) हा नियम नेहमी लक्षात ठेवावा.

समारोपः

अन्न वाया घालवू नये हा विचार योग्य असला तरी, आरोग्याशी तडजोड करणे महागात पडू शकते. तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार, मऊ आणि रसदार पदार्थांना बुरशी लागल्यास ते संपूर्णपणे टाकून देणेच हितवाह ठरेल, तर कडक पदार्थांच्या बाबतीत योग्य काळजी घेऊन उर्वरित भाग वापरला जाऊ शकतो.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

प्रसाद नातु.

होलीस्टिक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.