महाराष्ट्रात ‘स्पेशल इंटेन्सिव्ह रिव्हिजन’ अर्थात SIR प्रक्रिया

 ब्लॉग नं. 2026/148.

दिनांक: 28 मे, 2026. 

मित्रांनो,

            महाराष्ट्रात ‘स्पेशल इंटेन्सिव्ह रिव्हिजन’ अर्थात SIR प्रक्रिया, 30 जून 2026 पासून सुरू होत आहे.  म्हणूनच आजच्या ब्लॉगमध्ये आपण याबद्दल सविस्तर जाणून घेणार आहोत.भारतात निवडणुका म्हणजे, लोकशाहीचा सर्वात मोठा उत्सव मानला जातो. या प्रक्रियेत प्रत्येक मतदाराचे नाव मतदार यादीत अचूक असणे, अत्यंत महत्त्वाचे असते.याच पार्श्वभूमीवर Election Commission of India म्हणजेच भारतीय निवडणूक आयोगाने,‘स्पेशल इंटेन्सिव्ह रिव्हिजन’ (Special Intensive Revision – SIR) ही मोठ्या प्रमाणावर मतदार पडताळणी मोहीम सुरू केली आहे.

सविस्तर:

ही मोहीम अनेक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये राबवली जात असून,कोट्यवधी मतदारांच्या नोंदींची तपासणी केली जाणार आहे. अनेक नागरिकांसाठी ‘एसआयआर’ हा शब्द नवीन असला, तरी प्रत्यक्षात ही प्रक्रिया म्हणजे,मतदार याद्यांची सखोल साफसफाई आणि अद्ययावत नोंदी तयार करण्याचा प्रयत्न आहे.

एसआयआर (SIR) मोहीम सुरू करण्यामागचे कारण काय?

निवडणूक आयोगाच्या मते, गेल्या दोन दशकांमध्ये,मतदार याद्यांमध्ये अनेक त्रुटी जमा झाल्या आहेत. अनेक ठिकाणी मृत व्यक्तींची नावे अजूनही यादीत आहेत, काही लोकांची नावे दोन ठिकाणी नोंदली गेली आहेत, तर काही नागरिक स्थलांतर करून,दुसरीकडे राहत असूनही,जुन्या मतदारसंघात त्यांची नावे कायम आहेत.

यामुळे निवडणुकीच्या पारदर्शकतेवर,परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण होते.त्यामुळे आगामी निवडणुकांपूर्वी मतदार याद्या अधिक अचूक आणि विश्वासार्ह बनवणे,हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश आहे.

या प्रक्रियेद्वारे निवडणूक आयोग खालील बाबी शोधण्याचा प्रयत्न करत आहे:

·        दुहेरी मतदार नोंदणी,

·        मृत किंवा स्थलांतरित मतदारांची नावे,

·        चुकीचे पत्ते किंवा कालबाह्य माहिती,

·        एकाच व्यक्तीची अनेक ठिकाणी नोंदणी.

एसआयआर प्रक्रियेदरम्यान नेमके काय घडते?

या मोहिमेत बूथ लेव्हल ऑफिसर्स (BLOs) मतदारांच्या घरी भेट देतात. ते आधीच भरलेले गणना अर्ज (Enumeration Forms) नागरिकांना देतात. या अर्जांमध्ये संबंधित मतदाराची विद्यमान माहिती नमूद केलेली असते. उदाहरणार्थ: नाव,मतदार ओळखपत्र क्रमांक (EPIC Number),पत्ता, विधानसभा मतदारसंघ आणि विद्यमान छायाचित्र. मतदारांनी ही माहिती काळजीपूर्वक तपासणे अपेक्षित असते.जर काही चूक आढळली,तर त्यात त्वरित दुरुस्ती करून अद्ययावत माहिती सादर करावी लागते.

या मोहिमेतील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे “लीगसी लिंकेज” (Legacy Linkage). यामध्ये मतदारांना त्यांच्या कुटुंबातील जुन्या मतदार नोंदींशी,किंवा पूर्वीच्या मतदार याद्यांशी संबंध जोडण्यास सांगितले जाऊ शकते. यामुळे खऱ्या मतदारांची पडताळणी अधिक सुलभ होते.

कोणती कागदपत्रे लागू शकतात?

राज्यानुसार प्रक्रियेमध्ये थोडाफार फरक असू शकतो, मात्र साधारणपणे खालील कागदपत्रांची आवश्यकता लागू शकते; जन्म प्रमाणपत्र, पासपोर्ट, शैक्षणिक प्रमाणपत्रे, शासकीय ओळखपत्र,रहिवासी प्रमाणपत्र, विद्यमान मतदार ओळखपत्र आणि आधार कार्ड देखील काही ठिकाणी मागितले जाऊ शकते. मात्र निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केले आहे की,आधार कार्ड हे नागरिकत्वाचा पुरावा नसून,केवळ डुप्लिकेशन टाळण्यासाठी वापरले जाते.

मतदारांनी कोणती काळजी घ्यावी?

तज्ज्ञांच्या मते, मतदारांनी या प्रक्रियेकडे दुर्लक्ष करू नये. कारण चुकीची किंवा अपूर्ण माहिती भविष्यात अडचणी निर्माण करू शकते.

मतदारांनी खालील गोष्टी विशेषतः लक्षात ठेवाव्यात: अर्जावरील सर्व तपशील नीट तपासा, चुकीची माहिती असल्यास त्वरित दुरुस्ती करा, सादर केलेल्या कागदपत्रांच्या प्रती जतन करून ठेवा, मतदार यादीचा मसुदा प्रसिद्ध झाल्यावर स्वतःचे नाव तपासा, नाव गहाळ असल्यास दावा किंवा आक्षेप नोंदवा. आजकाल अनेक ठिकाणी ऑनलाइन अर्ज सादर करण्याची,सुविधाही उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मात्र काही प्रकरणांमध्ये प्रत्यक्ष पडताळणी केली जाऊ शकते.

एसआयआर प्रक्रिया चर्चेत का आहे?

ही मोहीम केवळ प्रशासकीय नसून राजकीयदृष्ट्याही महत्त्वाची ठरत आहे. कारण निवडणुकीपूर्वी मतदार याद्यांमध्ये होणारे बदल,थेट मतदान प्रक्रियेवर परिणाम करू शकतात.समर्थकांच्या मते, या प्रक्रियेमुळे निवडणूक अधिक पारदर्शक आणि अचूक बनेल.तर काही टीकाकारांनी संभाव्य चुका,वेळेची मर्यादा आणि पात्र मतदार वगळले जाण्याची भीती व्यक्त केली आहे.तथापि, निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केले आहे की या मोहिमेचा उद्देश कोणत्याही पात्र नागरिकाला वगळणे नसून, मतदार यादीतील माहिती अधिक विश्वासार्ह आणि अद्ययावत बनवणे हा आहे.

समारोप:

लोकशाही मजबूत राहण्यासाठी,अचूक मतदार यादी अत्यंत आवश्यक असते. एसआयआर (SIR) ही मोहीम त्याच दिशेने उचललेले एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. त्यामुळे प्रत्येक मतदाराने जागरूक राहून आपली माहिती योग्य आहे का, याची खात्री करणे आवश्यक आहे.आपले मत हे लोकशाहीतील सर्वात मोठे अधिकारांपैकी एक आहे — आणि त्या अधिकाराचे संरक्षण करण्यासाठी मतदार पडताळणी प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.