HbA1c बद्दलचे 4 गैरसमज

 ब्लॉग नं. 2026/222.   

दिनांक: 10 मे, 2026.    

मित्रांनो,

दरवर्षी लाखो भारतीय पॅथॉलॉजी लॅबमधून,आपला HbA1c (सरासरी साखर) रिपोर्ट 'नॉर्मल' आला की,बरेच जण सुटकेचा नि:श्वास सोडतात.पण हा एक आकडा,म्हणजेच सर्व काही आहे कां? भारतात 10 कोटींहून अधिक लोक,मधुमेहाने ग्रस्त असताना, केवळ एका चाचणीवर विसंबून राहणे धोक्याचे ठरू शकते.चला तर मग, HbA1c शी संबंधित काही महत्त्वाचे गैरसमज,आजच्या ब्लॉगमध्ये दूर करूया.

सविस्तर:

HbA1c बद्दलचे 4 गंभीर गैरसमज:

गैरसमज 1: 6.5 % पेक्षा कमी HbA1c म्हणजे तुम्ही सुरक्षित आहात?

हा सर्वात मोठा भ्रम आहे. HbA1c फक्त गेल्या 3 महिन्यांची रक्तातील साखरेची सरासरी सांगते.जेव्हा हा आकडा 6.5 % ओलांडतो, तेव्हा तुमच्या शरीरात,गेल्या 5 ते 10 वर्षांपासून इन्सुलिन प्रतिरोध (Insulin Resistance) शांतपणे वाढत असतो.नॉर्मल रिपोर्टचा अर्थ असा असू शकतो की,तुमचे शरीर सध्या परिस्थितीशी केवळ जुळवून घेत आहे, पण आतून स्वादुपिंडावर प्रचंड ताण येत आहे.

गैरसमज २: HbA1c टेस्ट प्रत्येकासाठी सारखीच विश्वसनीय असते?

ती तशी नसते.आणि ही गोष्ट भारतात खूप महत्त्वाची आहे.लोहाच्या कमतरतेमुळे होणारा रक्तक्षय (ॲनिमिया), थॅलेसेमियाचा अंश (ट्रेट) किंवा नुकताच रक्तस्राव झालेल्या लोकांमध्ये,HbA1c कमी दिसू शकते. आपल्या लोकसंख्येमध्ये या दुर्मिळ परिस्थिती नाहीत;जवळपास निम्म्या भारतीय महिलांना लोहाच्या कमतरतेचा त्रास होतो.जिथे काळजी करणे योग्य आहे,तिथे टेस्ट मधून दिसणारे HbA1c कदाचित पूर्णपणे विसंबून राहण्याजोगे नसू शकते.

गैरसमज 3: लवकर निदानासाठी HbA1c हे सर्वोत्तम साधन आहे?

खरं तर,लवकर इशारा देणारी यंत्रणा म्हणून हे कुचकामी आहे.फास्टिंग इन्सुलिन आणि HOMA-IR* यांसारख्या चाचण्या,HbA1c मध्ये बदल होण्याच्या कित्येक वर्षे आधीच,इन्सुलिन प्रतिरोध ओळखू शकतात. तसेच,कंटिन्युअस ग्लुकोज मॉनिटरिंग (CGM) मुळे,जेवणानंतर साखरेत होणारी वाढ लक्षात येते,जी साध्या रक्तचाचणीत अनेकदा सुटते.

गैरसमज 4: मधुमेह झाला की आयुष्यभर औषधे घ्यावीच लागतात?

सर्वात सकारात्मक बाब म्हणजे,टाईप 2 मधुमेह हा औषधांच्या कमतरतेमुळे नाही,तर चयापचय क्रियेतील बिघाडामुळे होतो.जर सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य निदान झाले, तर 'डायरेक्ट' (DiRECT) चाचणीने सिद्ध केल्याप्रमाणे, सुनियोजित जीवनशैली बदलून तुम्ही मधुमेहातून 'रिमिशन' (रोगमुक्ती) मिळवू शकता.

काय करावे? (लवकर निदानासाठी आणि उपचारांसाठी उपाय)

केवळ साखरेच्या आकड्यावर अवलंबून न राहता, खालील गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करा:

प्रगत चाचण्या: फास्टिंग इन्सुलिन आणि HOMA-IR चाचणी करून घ्या.

जीवनशैलीत बदल: इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारण्यासाठी स्नायूंची ताकद वाढवा (Strength Training).

योग्य पोषण: दररोजच्या जेवणात आपल्या वजनाच्या प्रमाणात म्हणजे आपल्या वजनाच्या प्रत्येक किलोग्राम मागे 0.80 ग्रॅम प्रथिने (Proteins) घ्या आणि वेळेनुसार मर्यादित आहार (Time-restricted eating) पाळा.

*HOMA-IR चाचणी म्हणजे काय?

HOMA-IR (Homeostatic Model Assessment for Insulin Resistance) हे एक गणिती सूत्र आहे, ज्याचा वापर डॉक्टर तुमचे रक्तातील साखरेचे प्रमाण,स्थिर ठेवण्यासाठी शरीराला किती इन्सुलिनची गरज आहे,हे तपासण्यासाठी या चाचणीचा उपयोग केला जातो.ही चाचणी प्रामुख्याने इन्सुलिन प्रतिरोध (Insulin Resistance) ओळखण्यासाठी वापरली जाते. $HbA1c$ सारख्या सामान्य चाचण्यांमध्ये साखर वाढल्याचे निदान होण्याच्या आधी ही चाचणी चयापचय क्रियेतील बिघाड ओळखू शकते.

ही चाचणी कशी काम करते?

यासाठी रक्ताचा नमुना घेऊन खालील दोन घटकांचे मोजमाप केले जाते:

1.       फास्टिंग इन्सुलिन: 8 ते 12 तास काहीही न खाता,रक्तातील इन्सुलिनचे असलेले प्रमाण.

2.       फास्टिंग ग्लुकोज:   8 ते 12 तास उपाशी पोटी असलेल्या रक्तातील साखरेचे प्रमाण.

यानंतर खालील सूत्राचा वापर करून मूल्य काढले जाते:

HOMA-IR = (फास्टिंग इन्सुलिन x फास्टिंग ग्लुकोज ) / 405

ही चाचणी का महत्त्वाची आहे?

• पूर्वसूचना देणारी प्रणाली: HbA1c ही गेल्या 3 महिन्यांची सरासरी सांगते, पण HOMA-IR मधुमेह होण्याच्या 5 ते 10 वर्षे आधीच,इन्सुलिन प्रतिरोध ओळखू शकते.(मेडिकल शास्त्राने मात्र अजून या डाव्याची पुष्टी (Confirm) केलेली नाही.)  
• लपलेली समस्या: एखाद्या व्यक्तीची साखर 'नॉर्मल' असू शकते,पण ती सामान्य ठेवण्यासाठी, स्वादुपिंडाला खूप जास्त इन्सुलिन तयार करावे लागत असते.HOMA-IR स्वादुपिंडावर येणारा हा सुप्त ताण उघड करते.
• जोखमीचे मूल्यांकन: उच्च पातळीचा HOMA-IR स्कोअर हा टाईप 2 मधुमेह, हृदयविकार आणि चयापचयाशी संबंधित,आजारांचा धोका दर्शवतो.

HOMA-IR अर्थनिर्णय तक्ता      

HOMA-IR मूल्य	अर्थ
1.00 पेक्षा कमी	उत्कृष्ट इन्सुलिन संवेदनशीलता
1.0 ते 1.9	सामान्य
2.0 ते 2.9	प्रारंभिक इन्सुलिन प्रतिरोध
3.0 ते 4.9	लक्षणीय इन्सुलिन प्रतिरोध
5.00 पेक्षा जास्त	तीव्र इन्सुलिन प्रतिरोध

जर तुमचा HOMA-IR स्कोअर वाढलेला असेल, तर स्नायूंची ताण वाढवणारे व्यायाम (resistance training) किंवा प्रथिनांच्या प्रमाणात योग्य बदल करून, पेशींचे कायमस्वरूपी नुकसान होण्याआधी ही स्थिती पूर्ववत करता येते.

समारोप:

HbA1c टेस्ट ही केवळ अर्धीच कहाणी सांगते, असं संशोधन सांगतं.म्हणून HOMA-IR टेस्ट करून घ्या. यासाठी Fasting sugar तुम्ही नेहमी चेक करत असता,एकदा Fasting Insulin चेक करा आणि वर दिलेले सूत्र वापरुन,तुम्ही HOMA-IR टेस्ट करू शकता.आपली चयापचय क्रिया (Metabolism) मुळापासून सुधारण्यावर भर द्या,जेणेकरून मधुमेहाचे केवळ व्यवस्थापनच नाही, तर त्याचे निर्मूलन करणे शक्य होईल.पण तरीही आज HbA1c ही टेस्ट मधूमेहाकरिता महत्वाची टेस्ट मानली जाते.     

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

होलीस्टीक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.