पॅकेज केलेले दूध : उकळावे की न उकळता वापरावे?

 ब्लॉग नं. 2026/057.

दिनांक: 26 फेब्रूवारी, 2026. 

मित्रांनो,

पॅकेज केलेले दूध : उकळावे की न उकळता वापरावे?

दूध हे कॅल्शियमचे सर्वात महत्त्वाचे नैसर्गिक स्त्रोत मानले जाते.मजबूत हाडे,सांधे,स्नायू आणि दात यांसाठी दूध अत्यंत उपयुक्त आहे.तसेच शरीर स्वतः तयार करू शकत नाही,अशी आवश्यक अमिनो आम्ले देखील दुधातून मिळतात. त्यामुळे रोजच्या आहारात दुधाचा समावेश असणे गरजेचे ठरते. पूर्वी घराघरात ताजे दूध सहज उपलब्ध होत असे. पण आजच्या शहरी जीवनशैलीत बहुतेक कुटुंबे पॅकेज केलेले पाश्चराइज्ड दूध वापरतात.मात्र हे दूध उकळावे की थेट वापरावे,याबाबत अनेकांच्या मनात संभ्रम असतो.चला तर आजच्या या ब्लॉगमध्ये या विषयाचा शास्त्रीय आणि व्यावहारिक दृष्टिकोनातून विचार करूया.

🔬 पाश्चरायझेशन म्हणजे काय?

पिशवीत मिळणाऱ्या दुधावर पाश्चरायझेशन ही प्रक्रिया केलेली असते. या प्रक्रियेमध्ये दूध सुमारे 71 °C तापमानावर काही सेकंद गरम केले जाते. त्यामुळे दुधातील हानिकारक जीवाणू नष्ट होतात. या प्रक्रियेमुळे खालील धोकादायक जंतू नष्ट होतात:- मायकोबॅक्टेरियम (क्षयरोग), ई. कोलाय, लिस्टेरिया, कॅम्पिलोबॅक्टर, ब्रुसेलोसिसचे जंतू यामुळे दूध सुरक्षित होते आणि त्याची टिकाऊपणाही वाढतो. याचा अर्थ पॅकेज केलेले दूध आधीच सुरक्षित केलेले असते.

पॅकेज केलेले दूध पुन्हा उकळल्यास काय होते?

पाश्चराइज्ड दूध वारंवार उकळण्याची सवय अनेक घरांत आहे. पण याचे काही तोटे आहेत.

1.पौष्टिक घटक कमी होतात:

100°C पेक्षा जास्त तापमानावर दूध जास्त वेळ उकळल्यास, दुधातील व्हिटॅमिन D नष्ट होते आणि कॅल्शियम शोषणाची क्षमता कमी होते.

2.जीवनसत्वांची घट:

पुन्हा उकळल्यामुळे दुधातील जीवनसत्वे 25% पर्यंत कमी होऊ शकतात.

3.प्रथिनांची रचना बदलते:

जास्त उकळल्यामुळे दुधातील प्रथिनांचे स्वरूप बदलते आणि त्याची गुणवत्ता कमी होते.

4.चव व टेक्स्चर बदलते:

तापवल्यामुळे दूध घट्ट होतं, दुधावर साय जास्त येते आणि दुधाचा नैसर्गिक गोडवा कमी होतो.

☑️ तरीही काही लोक दूध का उकळतात?

काही पारंपारिक व व्यावहारिक कारणे आहेत :

✔ पचनास मदत होते:

गरम दूध घेतल्याने काहींना ते पचायला हलके वाटते.

✔ मानसिक समाधान:

भारतीय संस्कृतीत उकळलेले दूध म्हणजे सुरक्षित व शुद्ध असे मानले जाते.

✔ सवयीचा भाग:

घरातील ज्येष्ठ मंडळींची पद्धत म्हणून उकळण्याची सवय कायम आहे.

🥛 मग पॅकेज केलेले दूध कसे वापरावे?

योग्य पद्धत अशी :

हे थेट पिण्यास हरकत नसते,दूध गरम करायचे असल्यास फक्त 3 ते 5 मिनिटे गरम करा, दूध
जास्त वेळ उकळू नका, आणि कच्च्या दुधात मिसळू नका.

🧠 दूध आणि मानसिक शांतता:

रात्री गरम दूध घेतल्याने झोप चांगली लागते असा समज आहे.दुधातील ट्रिप्टोफॅन हे अमिनो आम्ल सेरोटोनिन व मेलाटोनिन निर्मितीस मदत करते. त्यामुळे काही प्रमाणात मानसिक शांतता मिळू शकते.

📝 समारोप:

पॅकेज केलेले पाश्चराइज्ड दूध आधीच सुरक्षित असते. ते पुन्हा पुन्हा उकळण्याची गरज नसते. उलट जास्त उकळल्यामुळे त्यातील पौष्टिक मूल्य कमी होऊ शकते.म्हणूनच आधुनिक जीवनशैलीत योग्य समतोल ठेवणे महत्त्वाचे आहे. सुरक्षितता + पोषणमूल्य + योग्य वापर = आरोग्यदायी दूध सेवन. थोडक्यात लक्षात ठेवा, “पॅकेज दूध उकळू नका – फक्त गरम करा आणि पौष्टिकता जपा.”

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.