शाळा श्रद्धास्थान की फॅक्टरी

Blog No. 2023/17 

Dated 20th, January 2024.   

मित्रांनो,

            विविध मंदिरे जशी श्रद्धास्थान आहेत. तशी शालेय विद्यार्थ्यांसाठी त्यांची शाळा ही श्रद्धास्थान असायचे. माझ्या वेळेस तर हे मी अनुभवलं आणि माझ्या मुलांच्या वेळेस देखिल.मुलांचे पालक भेटले की नेहमी तुमचा मुलगा किंवा मुलगी कुठल्या शाळेत आहे,इथून सुरुवात होऊन आमच्या मुलांची शाळा कशी चांगली आणि तुमच्या मुलांची कशी वाईट ह्याची चर्चा होतं असे.माझ्या मुलांच्या शाळेला कुणी नावं ठेवलेले त्यांना आवडतं नसे. त्यांची शाळा ही त्यांचे श्रद्धास्थान होते.माझी मुलं शाळेत होती,त्या गोष्टीला सुद्धा आता बरीच वर्षे झाली. शालेय शिक्षण ह्या विषयापासून मी बराच दूर होतो.पण सध्या मी माझ्या पावणे सहा वर्षाच्या नातवाबरोबर आहे.जो सिनीयर केजीला आहे.आजकाल तसेही लोकांचे एकमेकांकडे जाणे येणे कमी झाल्याने,शाळा हा विषय घरातल्या माणसांशिवाय चर्चेत येत नाही.मी सहज हे चेक करायसाठी की आजकालच्या मुलांना शाळेबद्दल तेच वाटते कां? जे कधी काळी मला आणि माझ्या मुलांना वाटायचे.म्हणून मी त् माझ्या नातवाला म्हटले,तुला पुढच्या वर्षी,फर्स्ट स्टँडर्डला मोठ्या,चांगल्या शाळेत जायचे आहे. तसा तो पटकन म्हणाला,आबा माझी ही शाळा पण खुप चांगली आहे.तुम्हाला सांगतो खूप बरं वाटले. त्याला शाळेबद्दल तेच फीलिंग आहे आणि ते पूर्वीपेक्षा आता असणे जास्त जरुरीचे आहे.असे वाटते कारण तो शाळेवर जास्त अवलंबून आहे.पूर्वी आई वडिलांना मुलांकडे लक्ष द्यायला वेळ होता.वडील नोकरीवर असायचे,पण त्यांची शिक्षणाची जबाबदारी घ्यायला आई समर्थपणे घरी असायची. पण आता आई वडील दोघेही नोकरी करतात. त्यांच्याकडे वेळ नाही हे खरं असलं तरी वाढते रहाणीमान पहाता ती काळाची गरज आहे.

शाळांचा दर्जा घसरला आहे कां?

            त्यातच शाळांचा किंवा शिक्षणाचा दर्जा घसरल्याची ओरड ऐकायला मिळते.दहावी किंवा बारावीत 100% मार्क्स मिळविणाऱ्यांची संख्या कमी नाही.पण शिक्षणाचा दर्जा घसरला आहे असे म्हणतात. ह्यात कुठे तरी विरोधाभास वाटतो. माझ्या धाकट्या मुलाला इंजीनीरिंगच्या शेवटच्या वर्षाला जेवढी फी होती तेवढी फी माझ्या नातवाला फर्स्ट स्टँडर्डला आहे आणि मुख्य म्हणजे ती फी भरायला पालक तयार आहेत. मला कशाचा कुठेच ताळमेळ लागत नव्हता. सहज एक दिवस google वर असेच बघत बसलो होतो आणि एक अॅन्युअल स्टेटस ऑफ एज्युकेशन रिपोर्ट (ASER) हा वाचायला मिळाला. तो याच विषयावरचा आहे.

अन्युअल स्टेटस ऑफ एड्युकेशन रीपोर्ट 2022 काय सांगतो

          अन्युअल स्टेटस ऑफ एज्युकेशन रिपोर्ट (ASER) हा एक असा रीपोर्ट आहे, जो राष्ट्रीय स्तरावर शिक्षणाच्या स्थितीचे सर्वेक्षण (survey) करून प्रकाशित केला जातो.2018 नंतर चार वर्षाने 2022 मधे हा रीपोर्ट प्रकाशित करण्यात आला. यात वाचनाच्या अडचणींपासून ते खाजगी शिकवण्यांवरील अवलंबित्व वाढण्यापर्यंतच्या गोष्टीचा समावेश आहे.भारतीय मुलं कोविड-19 साथीच्या आजारानंतर अभ्यासाचा सामना करताना कठीण काळातून जात आहेत,असा निष्कर्ष नोंदविण्यात आला आहे. ASER 2022 च्या अहवालानुसार 2012 च्या तुलनेत विद्यार्थ्यांच्या वाचन क्षमतेत मोठी घसरण झाली आहे. यामध्ये इयत्ता III मधील सुमारे 55% मुले ज्यांना इंग्रजीतील शब्द वाचता आले..परंतु ज्याना वाचता येत नाही अशा मुलांच्या संख्येत वाढ झाल्याचे सर्वेक्षणात दिसून आले. बहुतांश राज्यांमधील सरकारी आणि खाजगी शाळांमध्ये ही घसरण दिसून येते. त्याचप्रमाणे, मूलभूत गणितीय कौशल्ये देखील 2018 नंतर बहुतेक इयत्तांमध्ये मुलांमध्ये घसरली आहेत,असा दावा सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. तथापि, मूलभूत वाचन कौशल्यांच्या तुलनेत ही घसरण कमी आहे,असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. यात पुढे असे म्हटले आहे की ग्रामीण भागातही खाजगी शिकवण्यांवर अवलंबून असण्याचे प्रमाण वाढल्याचे दिसून आले आहे.

इयत्ता पहिली ते आठवीच्या मुलांचे प्रमाण सतत वाढत आहे ज्यांनी सशुल्क खाजगी शिकवणी वर्ग निवडले आहेत. राष्ट्रीय स्तरावर, ही संख्या 2018 मध्ये 26.4% वरून 2022 मध्ये 30.5% पर्यंत वाढली आहे, असे अहवालात नमूद केले आहे. बिहार, उत्तर प्रदेश आणि झारखंड ह्या राज्यांमध्ये हे प्रमाण अधिक असल्याचे निदर्शनास आले आहे.विशेष म्हणजे, शालेय शिक्षण व्यवस्थेवर महामारीचा फटका बसला असूनही, 2022 मध्ये एकूण नोंदणी प्रमाण 98% पर्यंत वाढले आहे, असे अहवालात दिसून आले आहे. 11 ते 14 वयोगटातील मुलींच्या नोंदणीची टक्केवारी देखील गेल्या दशकात अनेक पटींनी वाढली आहे.म्हणजे शिकणाऱ्या मुलामुलींची संख्या वाढली आहे ही चांगली गोष्ट आहे पण ज्ञानसमृध्द विद्यार्थांच्या संख्येत वाढ झालेली नाही.ही निश्चितच काळजी करण्यासारखी गोष्ट आहे.मुलींची पटसंख्या वाढण्याबाबत बिहार, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगढ ही राज्ये मागे आहेत.या शिवाय ह्या रीपोर्ट मधे प्रत्येक राज्याचा वेगळा असा रीपोर्ट देखिल बघायला मिळतो.

ह्याचाच अर्थ हा आहे की वाढलेले मार्क्स हे दर्जा सुधारल्याचे लक्षण नाही. म्हणूनच काल ब्रेकिंग न्यूज होती.चंद्रपूरला पोलिस भरतीच्या 165 जागांसाठी बी.ई,एमबीए असे उच्च शिक्षित उमेदवार आले होते.ह्याचाच अर्थ हा की आजच्या शिक्षणाच्या आधारावर तुम्ही 100% मार्क्स मिळवू शकता, उच्च शिक्षण मिळवू शकता पण तुमच्या शिक्षणाला लायक अशी नोकरी नाही.कारण शाळा, कॉलेज ही फक्त डिग्री मिळवून देण्याचे कारखाने झालेत.तिथून खऱ्या अर्थाने तुम्ही शिकून बाहेर पडलात असा होत नाही.       

                    प्रसाद नातु, पुणे