किडनी स्टोन (मुतखडा) टाळण्यासाठी 7 सुवर्ण नियम

 ब्लॉग नं. 2026/196.  

दिनांक: 15 जुलै, 2026. 

मित्रांनो,

किडनी स्टोन (मुतखडा) टाळण्यासाठी ७ सुवर्ण नियम:

किडनी (मूत्रपिंड) हे आपल्या शरीरातील एक अत्यंत महत्त्वाचे इंजिन आहे.रक्तातील अशुद्धी गाळणे, रसायनांचा समतोल राखणे आणि विषारी घटक शरीराबाहेर टाकणे,ही महत्त्वाची कामे किडनी करते.मात्र, आजकालच्या बदलेल्या जीवनशैलीमुळे आणि चुकीच्या खानपानामुळे किडनी स्टोन (Kidney Stone) म्हणजेच मुतखड्याची समस्या वेगाने वाढत आहे.

जेव्हा लघवीमध्ये क्षार आणि खनिजांचे प्रमाण वाढते,तेव्हा त्यांचे बारीक खडे तयार होतात.हे खडे असह्य वेदना आणि अस्वस्थता निर्माण करतात.योग्य वेळी उपचार न केल्यास किडनीच्या कार्यक्षमतेवरही परिणाम होऊ शकतो.या गंभीर समस्येपासून दूर राहण्यासाठी,गुरुग्राममधील सीके बिर्ला हॉस्पिटलचे प्रसिद्ध नेफ्रोलॉजिस्ट डॉ. मोहित खिरबत यांनी,जीवनशैलीतील 7 सोपे आणि अत्यंत प्रभावी बदल सुचवले आहेत.आजच्या ब्लॉगमध्ये जाणून घेऊ, किडनी स्टोन टाळण्यासाठीचे 7 महत्त्वाचे उपाय.

सविस्तर:

1. भरपूर प्रमाणात द्रव पदार्थ पिणे (Hydration is Key):

किडनी स्टोन रोखण्याचा सर्वात सोपा आणि नैसर्गिक उपाय म्हणजे भरपूर पाणी पिणे.शरीरात पाण्याचे प्रमाण योग्य असल्यास लघवी पातळ राहते, ज्यामुळे खनिजे आणि क्षार एकत्र येऊन खडे बनू शकत नाहीत. प्रत्येकाने दिवसातून किमान 8 - 10 ग्लास पाणी पिणे आवश्यक आहे.जे लोक कष्टाचे काम करतात किंवा ज्यांना जास्त घाम येतो, त्यांनी यापेक्षाही जास्त पाणी प्यावे.

2. मिठाचे (सोडियम) अतिसेवन टाळा:

आहारात मिठाचे प्रमाण जास्त असल्यास,लघवीवाटे कॅल्शियमचे उत्सर्जन वाढते.हे अतिरिक्त कॅल्शियम किडनीमध्ये जमा होऊन स्टोन तयार करू शकते.त्यामुळे प्रक्रिया केलेले अन्न (Processed foods),पॅकबंद चिप्स,खारट स्नॅक्स आणि जेवताना वरून मीठ घेण्याची सवय पूर्णपणे बंद करावी.

3. आहारात संतुलित कॅल्शियमचा समावेश करा:

अनेक लोकांचा असा गैरसमज असतो की,कॅल्शियम खाल्ल्याने मुतखडा होतो,त्यामुळे ते दूध किंवा दुग्धजन्य पदार्थ टाळतात.परंतु,आहारातून कॅल्शियम पूर्णपणे काढून टाकल्याने,उलट किडनी स्टोनचा धोका वाढतो.आहारातील कॅल्शियम आतड्यांमध्ये,ऑक्सलेटशी संयोग पावते आणि त्याला लघवीपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच,शरीराबाहेर टाकण्यास मदत करते.त्यामुळे संतुलित प्रमाणात कॅल्शियमयुक्त पदार्थ खाणे फायदेशीर ठरते.

4. ऑक्सलेटचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ कमी करा:

काही पदार्थांमध्ये 'ऑक्सलेट' नावाचे घटक जास्त असतात,जे कॅल्शियमशी जोडले जाऊन 'कॅल्शियम-ऑक्सलेट' स्टोन तयार करतात.पालक, बीट, सुकामेवा (Nuts) आणि चॉकलेट यामध्ये ऑक्सलेटचे प्रमाण जास्त असते.जर तुम्हाला आधी किडनी स्टोनचा त्रास झाला असेल, तर या पदार्थांचे सेवन मर्यादित ठेवावे. हे पदार्थ पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नाही, पण त्यांचे प्रमाण नक्कीच कमी करावे.

5. वनस्पती-आधारित प्रथिनांचा (Plant-Based Proteins) वापर वाढवा:

मटण,चिकन,अंडी किंवा मासे यांसारख्या प्राण्यांपासून मिळणाऱ्या,प्रथिनांमुळे (Animal proteins) शरीरात युरिक ॲसिडची पातळी वाढते.यामुळे युरिक ॲसिडचे खडे तयार होण्याचा धोका वाढतो.याऐवजी आहारात मसूर डाळ, कडधान्ये (Beans) आणि टोफू यांसारख्या वनस्पती-आधारित प्रथिनांचा समावेश करावा.

6. साखरयुक्त आणि कार्बोनेटेड पेये टाळा:

कोला, सोडा, पॅकबंद ज्यूस आणि साखरेचे अतिप्रमाण असलेल्या पेयांमध्ये फॉस्फोरिक ॲसिड असते. ही पेये मुतखडा तयार होण्याच्या प्रक्रियेला गती देतात.तहान लागल्यास या पेयांऐवजी शुद्ध पाणी,लिंबू पाणी किंवा ताज्या फळांचा नैसर्गिक रस पिणे हा उत्तम पर्याय आहे.

7. निरोगी वजन राखा (Weight Management):

लठ्ठपणामुळे शरीरातील आणि लघवीतील आम्ल-अल्कली (Acid-base) समतोल बिघडतो.यामुळे किडनीवर ताण येतो आणि स्टोन होण्याची शक्यता वाढते.दररोज नियमित व्यायाम,चालणे आणि संतुलित आहार यांद्वारे वजन नियंत्रणात ठेवल्यास किडनीचे आरोग्य उत्तम राहते.

समारोप:

किडनी स्टोन हा केवळ एक आजार नसून,तो आपल्या चुकीच्या सवयींचा परिणाम आहे.डॉ.मोहित खिरबत यांच्या मते,आहारात केलेले हे छोटे आणि सकारात्मक बदल,तुम्हाला आयुष्यभर स्टोन-मुक्त आणि निरोगी ठेवू शकतात. आजच जागरूक व्हा आणि आपल्या किडनीची काळजी घ्या !

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या.स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टिक हेल्थकोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे.कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.