फूड कोमा म्हणजे काय?

ब्लाॅग नं.2026/195.

दिनांकः 14 जुलै, 2026.

मित्रांनो,

'फूड कोमा' (Food Coma) म्हणजे काय? जेवण झाल्यावर सुस्ती आणि झोप का येते? जाणून घ्या यामागचं विज्ञान आजच्या ब्लॉगमधे.

सविस्तरः

मस्तपैकी आवडीचं जेवण झालं,की काही वेळातच अंगात एक वेगळाच आळस भरतो आणि डोळे जड होऊ लागतात. कधीकधी ही सुस्ती इतकी जबरदस्त असते की काही सुचत नाही आणि फक्त झोपून राहावंसं वाटतं. इंग्रजीत या स्थितीला 'फूड कोमा' (Food Coma) असं म्हणतात.

वैद्यकीय भाषेत याला 'पोस्टप्रँडियल सोम्नोलन्स' (Postprandial Somnolence) असे म्हटले जाते. 'पोस्टप्रँडियल' म्हणजे जेवणानंतर आणि 'सोम्नोलन्स' म्हणजे सुस्ती किंवा झोप येणे. हा कोणताही गंभीर आजार नसून, शरीराची एक सामान्य जैविक प्रक्रिया आहे. पण, असे नेमके का होते? यामागचे वैज्ञानिक कारण काय? चला समजून घेऊया.

फूड कोमा का होतो? (यामागचं विज्ञान)

जेव्हा आपण भरपूर किंवा जड जेवण करतो, तेव्हा शरीरात अनेक रासायनिक आणि शारीरिक बदल एकाच वेळी घडू लागतात:

रक्ताभिसरणाची दिशा बदलते:

जेवण केल्यानंतर ते पचवण्यासाठी आपल्या पचनसंस्थेला (Digestive System) जास्त ऊर्जेची गरज असते. त्यामुळे शरीरातील रक्तप्रवाहाचा मोठा हिस्सा पोट आणि आतड्यांकडे वळवला जातो. परिणामी, मेंदू आणि इतर स्नायूंकडील रक्तप्रवाह थोडा कमी होतो, ज्यामुळे आपल्याला सुस्ती जाणवू लागते.

हार्मोनल बदल (Hormones):

जेव्हा आपण कार्बोहायड्रेट्स (भात, चपाती, गोड पदार्थ) किंवा फॅट्सयुक्त अन्न खातो, तेव्हा रक्तातील साखरेची पातळी वाढते. ही साखर नियंत्रित करण्यासाठी शरीर 'इन्सुलिन' (Insulin)** नावाचे संप्रेरक सोडते. इन्सुलिनच्या वाढत्या प्रमाणामुळे मेंदूमध्ये 'ट्रिप्टोफॅन' (Tryptophan) नावाचे अमिनो ॲसिड पोहोचते.

हॅपी आणि स्लीप हार्मोन्स:

मेंदूमध्ये पोहोचलेल्या ट्रिप्टोफॅनमुळे 'सेरोटोनिन' (Serotonin - ज्यामुळे मन शांत होते) आणि 'मेलाटोनिन' (Melatonin - जे झोपेसाठी कारणीभूत असते) या हार्मोन्सची निर्मिती वाढते. यामुळे आपोआपच शरीराला विश्रांतीची गरज भासू लागते आणि झोप अनावर होते.

फूड कोमासाठी कारणीभूत ठरणारे पदार्थः

सर्वच प्रकारच्या अन्नामुळे फूड कोमा येत नाही. प्रामुख्याने खालील पदार्थांच्या सेवनानंतर जास्त आळस येतो:

1.अति-कार्बोहायड्रेट्स असलेले अन्न: पांढरा भात, बिर्याणी, बटाटा, मैदा आणि गोड पदार्थ.

2.फास्ट फूड आणि तळलेले पदार्थ: पिझ्झा, बर्गर, अति तेलकट भाज्या किंवा पचायला जड असणारे मांसाहारी जेवण.

3. डेअरी प्रॉडक्ट्स: दूध, पनीर किंवा चीजचे अतिप्रमाण.

> एक मजेशीर सत्य: 

आपण अनेकदा म्हणतो, "दुपारी तृप्त होऊन भात खाल्ला की झोप येणारच!" या मागे हेच विज्ञान आहे, कारण भातामधील कार्बोहायड्रेट्स इन्सुलिन आणि झोपेच्या हार्मोन्सना उत्तेजित करतात.

> फूड कोमा टाळण्यासाठी किंवा कमी करण्यासाठी उपाय:

दुपारच्या जेवणानंतर जर तुम्हाला कामावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर फूड कोमा टाळणे गरजेचे आहे. यासाठी तुम्ही खालील गोष्टी करू शकता:

मर्यादित प्रमाणात खा (Portion Control): एकाच वेळी पोट गच्च भरेपर्यंत खाण्याऐवजी, थोडे थोडे करून दिवसातून 3-4 वेळा खा.

संतुलित आहार घ्या: जेवणात फक्त कार्बोहायड्रेट्स ठेवण्याऐवजी प्रोटीन (डाळी, अंडी, सॅलड, पालेभाज्या) आणि फायबरचे प्रमाण वाढवा.

दुपारच्या जेवणात भाताचे प्रमाण कमी करा: जर ऑफिसमध्ये काम करत असाल, तर दुपारच्या जेवणात भात किंवा जड पदार्थ खाणे टाळा.

जेवणानंतर शतपावली करा: जेवल्या जेवल्या खुर्चीवर बसून राहण्याऐवजी किंवा लगेच झोपण्याऐवजी 10 ते 15 मिनिटे हलकी शतपावली (चालणे) करा. यामुळे पचनक्रिया सुधारते आणि आळस पळून जातो.

भरपूर पाणी प्या: शरीरात पाण्याच्या कमतरतेमुळेही सुस्ती येऊ शकते, त्यामुळे दिवसभरात पुरेसे पाणी प्या.

समारोपः

फूड कोमा ही अगदी नैसर्गिक आणि तात्पुरती स्थिती आहे,ज्याचा शरीराला कोणताही धोका नसतो. शरीर अन्न पचवण्याच्या कामात व्यस्त असल्याचा हा एक संकेत आहे.तथापि,जर तुम्हाला प्रत्येक वेळा अगदी थोडे खाल्ल्यानंतरही,प्रचंड थकवा किंवा झोप येत असेल, तर मात्र डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन रक्तातील साखरेची (Diabetes) तपासणी करून घेणे योग्य ठरेल. पुढच्या वेळी जेव्हा जेवणानंतर डोळे मिटू लागतील, तेव्हा समजून जा की तुमचा मेंदू तुमच्या पोटाला अन्न पचवण्यासाठी मदत करत आहे !

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टिक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.