शस्त्रक्रियेद्वारे मधुमेह बरा होऊ शकतो का?

ब्लॉग नं. 2025/031 

दिनांक: 31 जानेवारी, 2026.  

मित्रांनो,    

शस्त्रक्रियेद्वारे मधुमेह बरा होऊ शकतो का?

आजवर मधुमेह (Diabetes) म्हणजे आयुष्यभर साथ देणारा आजार, अशीच आपली ठाम समजूत होती.गोळ्या, इन्सुलिन, आहार नियंत्रण, व्यायाम आणि जीवनशैलीतील बदल याच गोष्टींवर मधुमेह नियंत्रणात ठेवण्याचा भर दिला जात होता. “मधुमेह बरा होत नाही, फक्त नियंत्रणात ठेवता येतो” हे वाक्य आपण अनेकदा ऐकले आहे.

मात्र अलीकडेच AIIMS (दिल्ली) येथील शस्त्रक्रिया विभागातील डॉ. मंजुनाथ यांनी केलेल्या एका विधानामुळे वैद्यकीय क्षेत्रात आणि रुग्णांमध्ये मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. आपण आजच्या ब्लॉगमध्ये या विषयी विस्ताराने जाणून घेऊ. 

सविस्तर:

डॉ. मंजुनाथ मते, “मेटाबॉलिक सर्जरी (Metabolic Surgery)” या विशेष शस्त्रक्रियेमुळे अनेक टाइप-2 मधुमेह रुग्णांचे रक्तातील साखर प्रमाण नैसर्गिकरीत्या नियंत्रणात येते आणि काही रुग्णांना तर औषधांची गरज जवळजवळ संपते. पण प्रश्न असा उभा राहतो की,ही शस्त्रक्रिया प्रत्येक मधुमेही रुग्णासाठी आहे का? ती सुरक्षित आहे का? आणि मधुमेह खरोखरच ‘बरा’ होतो का? चला, या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे सविस्तर समजून घेऊया.

मेटाबॉलिक सर्जरी म्हणजे नेमके काय?

मेटाबॉलिक सर्जरी ही बॅरिएट्रिक सर्जरीसारखीच एक शस्त्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत पोट आणि आतड्यांची रचना बदलली जाते, ज्यामुळे शरीरातील पचनप्रक्रिया आणि हार्मोन्सचे कार्य बदलते.या शस्त्रक्रियेमुळे,  इन्सुलिनची कार्यक्षमता (Insulin Sensitivity) वाढते. रक्तातील साखर नैसर्गिकरीत्या कमी होते

वजन घटते, आणि मधुमेहाशी संबंधित गुंतागुंत कमी होण्यास मदत होते.  महत्त्वाचे म्हणजे, ही शस्त्रक्रिया लॅपरोस्कोपिक पद्धतीने (छोट्या चिरांमधून) केली जाते, त्यामुळे वेदना कमी आणि रिकव्हरी जलद होते.

ही शस्त्रक्रिया कोणासाठी योग्य आहे?

डॉ.मंजुनाथ यांच्या मते, मेटाबॉलिक सर्जरी सर्व मधुमेही रुग्णांसाठी नाही. ती खालील रुग्णांसाठीच उपयुक्त ठरू शकते,

1.टाइप-२ मधुमेह असलेले रुग्ण

2.ज्यांची साखर औषधे व इन्सुलिन घेऊनही नियंत्रणात येत नाही

3.ज्यांना दीर्घकाळापासून मधुमेह आहे

4.अतिरिक्त वजन किंवा लठ्ठपणा (High BMI) असलेले रुग्ण

5. औषधांचा अपेक्षित परिणाम न होणारे रुग्ण

❌ टाइप-1 मधुमेह असलेल्या रुग्णांना ही शस्त्रक्रिया उपयोगी ठरत नाही, कारण त्यांच्या पॅन्क्रियामधून इन्सुलिन तयारच होत नाही. त्यामुळे आजाराचे मूळ कारण वेगळे असते.

शस्त्रक्रियेपूर्वी कोणती तपासणी केली जाते?

ही शस्त्रक्रिया करण्याआधी डॉक्टर रुग्णाची सखोल तपासणी करतात. 

1. वय, 

2. हृदयाची क्षमता, 

3. मूत्रपिंड (Kidney) कार्य आणि इतर आजार. 

4. मधुमेहाचा कालावधी,

5. सध्याची औषधे. 

या सगळ्या घटकांचा विचार करूनच शस्त्रक्रिया सुरक्षित आणि फायदेशीर ठरेल का याचा निर्णय घेतला जातो.

मेटाबॉलिक सर्जरी कशी कार्य करते?

या शस्त्रक्रियेत, पोटाचा आकार कमी केला जातो आणि आतड्यांचा काही भाग बायपास केला जातो. यामुळे, अन्न वेगळ्या पद्धतीने पचते, इन्सुलिनशी संबंधित हार्मोन्स अधिक प्रभावी होतात आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात येते. शस्त्रक्रियेनंतर रुग्णाला कठोर आहारनियम, व्यायाम आणि जीवनशैली बदल पाळावे लागतात. शस्त्रक्रिया म्हणजे जादू नाही; ती एक संधी असते — योग्य बदल केल्यासच दीर्घकालीन फायदा होतो.

शस्त्रक्रियेसाठी तुमची साखर किती असायला हवी? (ADA मार्गदर्शक तत्त्वे):

HbA1c

सामान्य: 5.7% पर्यंत,

प्री-डायबेटीस: 5.7% – 6.4%,

मधुमेह: 6.5% किंवा अधिक,

उपाशी रक्तातील साखर (Fasting),

सामान्य: 100 mg/dL पेक्षा कमी, 

प्रि-डायबेटीस: 100 – 125 mg/dL,

मधुमेह: 126 mg/dL किंवा अधिक

जेवणानंतरची साखर (Post-meal):

सामान्य: 140 mg/dL पेक्षा कमी,

प्रीडायबेटीस: 140 – 199 mg/dL,

मधुमेह: 200 mg/dL किंवा अधिक. 

समारोप: 

मेटाबॉलिक सर्जरी ही टाइप-2 मधुमेहासाठी एक आशेचा किरण नक्कीच आहे, पण ती सर्वांसाठी नाही तसेच ती हमखास ‘क्युअर’ नाही. डॉक्टरांच्या सखोल तपासणीनंतरच करावी लागते. तसेच मधुमेहावर अंतिम उपाय म्हणजे योग्य आहार, नियमित व्यायाम, जीवनशैलीतील बदल आणि गरज असल्यास, तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला. शस्त्रक्रिया हा शेवटचा पर्याय असू शकतो — पण तोही योग्य रुग्णांसाठीच. आरोग्याच्या बाबतीत निर्णय घेताना नेहमी भावनेपेक्षा वैज्ञानिक सल्ल्यावर विश्वास ठेवा.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.