गीता जयंती आणि गीतेचे सार

 Blog No.2023/317.  

Date: -26^th, December 2023. 

मित्रांनो,  

नुकतीच 3 दिवसांपूर्वी आपण  गीता जयंती साजरी केली.प्रथम ज्या भगवान श्रीकृष्णाने गीता सांगितली त्या भगवान श्रीकृष्णाला विनम्र अभिवादन करतो.त्याचा निस्सीमभक्त धनुर्धारी अर्जुनाला देखिल मी प्रणाम करतो.कारण त्याच्या सारख्या एका समृद्ध श्रोत्याने त्याच तोडीचे प्रश्न श्रीकृष्णाला विचारले.याच दिवशी म्हणजेच "मोक्षदा एकादशी"च्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीता सांगितली होती.गीतेत एकूण 700 श्लोक आहेत. त्यापैकी 574 श्रीकृष्णाचे, 85 अर्जुनाचे,1 धृतराष्ट्राचा आणि 40 संजयचे आहेत. गीतेत  एकदाही हिंदू हा शब्द वापरलेला नाही.गीता सर्वसमावेशक, सर्वव्यापी आणि सार्वजनिकही आहे. 

प्रास्ताविक

आपली संस्कृती किती महान आहे,जिथे फक्त मानवाचीच नाही तर ग्रंथांचीही जयंती साजरी केली जाते. इथे आपण गीतेच्या पानांची, मुखपृष्ठाची की बाईंडिंगची पूजा करतो का? नाही,आपण गीतेचे स्मरण करतो आणि त्यात दिलेल्या विचारांमुळे तिची पूजा करतो.त्या विचारांची पूजा म्हणजे गीतेची पूजा.मग गीता जयंती का साजरी केली जाते? गीता वाचून आपण नेहमी काहीतरी शिकतो.गीता जयंती आपल्याला मागील वर्षाच्या तुलनेत आपण अधिक शिकलो आहोत की नाही आणि आपण अधिक आत्मसात केले आहे का हे पाहण्याची संधी देते. विचार हे केवळ शास्त्राचे सौंदर्य वाढवण्यासाठीच असतात असे नाही, तर ते विचार आपण किती शिकू शकतो आणि किती आत्मसात करू शकतो हे लक्षात येते. हे महत्वाचे आहे .

आजचा ब्लॉग गीतेचे सार सांगण्यासाठी मी लिहीत आहे.अर्थातच मी किंवा कोणीही एका ब्लॉग मध्ये गीतेचे सार सांगण्यास सक्षम आहे का? हा प्रश्नच आहे.परंतु मी येथे गीतेमध्ये दिलेल्या महत्त्वाच्या कल्पनांचा थोडक्यात परामर्श घेणार आहे.गीतेत अध्यात्म आहे,व्यवस्थापन देखिल आहे आणि तत्त्वज्ञान सुद्धा.होय, आणि  मानसशास्त्र देखील.कोणी गीतेचा उपयोग आध्यात्मिक आनंद मिळवण्यासाठी,कोणी व्यवस्थापनाच्या कल्पना जाणून घेण्यासाठी, कोणी यश मिळविण्यासाठी,कोणी आपले जीवन चांगले करण्यासाठी करत असतो असे म्हणता येईल गीता सर्वांचे समाधान करते, प्रश्नांचे निराकरण करते.

गीतेत माझ्या मते जे 11 विचार मांडले आहेत, ते एकएक करून आपण बघूया.

1.       शरीर नश्वर किंवा नाशवंत आहे:- पण आत्मा अविनाशी आहे.गीतेत प्रामुख्याने हे सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे की आपण धारण केलेले हे शरीर नश्वर आहे पण आत्मा अविनाशी आहे, अमर आहे.    

2.       या जगात काहीही चांगले किंवा वाईट कारणाशिवाय घडत नाही:- भगवान श्रीकृष्णाने गीतेत सांगितले आहे की जगात घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीमागे कारण आहे.येथे विनाकारण कुठलीही गोष्ट घडत नसते.      

3.       जीवनाचे एकमेव सत्य म्हणजे मृत्यू:- मृत्यूच्या भीतीमुळे आपण आपला वर्तमान आनंद गमावून बसतो.

4.       आपण रागावू नये किंवा क्रोधित होऊ नये:- कारण क्रोधाने गोंधळ निर्माण होतो, गोंधळामुळे बुद्धीचा नाश होतो आणि बुद्धीचा नाश झाला तर तर्काचा नाश होतो.

5.       तुम्ही कोणत्याही परिस्थितीत काम केल्याशिवाय राहू शकत नाही.आपण झोपलो तरी आपले विचार थांबत नाहीत,झोपेतही आपण विचार करत राहतो.आयुष्यभर आपण काही निरुपयोगी काम सुद्धा करत राहतो.

6.       स्वार्थी होऊ नका:-कारण स्वार्थीपणा आपल्याला इतरांपासून वेगळे करतो.जर आपण इतरांपासून अलिप्त झालो,तर दुःखाच्या परिस्थितीत एकटे पडू शकतो.कोणीही आपल्यासोबत आनंद वाटून घेण्यास येत नाही.जेव्हा आनंद इतरांसोबत शेअर केला जातो तेव्हा त्याचा अधिक आनंद होतो.

7.       एखाद्या कर्मापासून कधीही पळून जाऊ नये:-कारण कृतीपासून दूर पळणे हे माणसाचे खरे लक्षण नाही. कारण माणूस चांगला की वाईट हे त्याच्या कृतीवर अवलंबून असते.

8.       कोणतेही काम चांगले किंवा वाईट नसते:- ते काम करणाऱ्या व्यक्तीवर आणि त्याने ते काम कोणत्या विचारांनी केले यावर अवलंबून असते.कौरव आणि पांडव एकच युद्ध लढत होते.पण कौरव हे असत्यासाठी आणि पांडव सत्यासाठी लढणारे होते.

9.       निष्काम कर्मयोग:- "कर्मण्ये वाधिका रस्ते मा फलेषु कदाचन" असे सांगते की माणसाने आपले कार्य करत राहिले पाहिजे आणि परिणामांची इच्छा करू नये.याचा अर्थ असा की, जर एखादी व्यक्ती परिणामांचा विचार करत राहिली, तर त्याचे लक्ष कामावरून विचलित होईल आणि तो काम नीट करू शकणार नाही. म्हणूनच आपण आपल्या कामाकडे अधिक लक्ष दिले पाहिजे. काम नीट केले तर त्याचा परिणाम नक्कीच होतो.

10.  माणसाने वासना, क्रोध, लोभ, कामना यांवर नियंत्रण ठेवावे:- माणसाने वासना, क्रोध, लोभ, कामना यांच्या अधीन जाऊ नये. कारण यांच्या आधीन गेलेला माणूस सदसदविवेक बुद्धीचा वापर करू शकत नाही.               

11.  माणसाने स्वतःवर विश्वास ठेवला पाहिजे:- माणसाचा स्वतःवर विश्वास असेल तर तो कोणतेही काम यशस्वीपणे करू शकतो.त्यामुळे आत्मविश्वास खूप महत्त्वाचा आहे.जगात असे कोणतेही काम नाही जे अशक्य आहे.

12.  आपण परस्परविषयी प्रेम,आदर,आपुलकी बाळगली पाहिजे:- कारण अर्जुनाच्या मनात हेच सारे काही होते म्हणून तो युद्ध करायला तयार नव्हता. तो घाबरला होता कां नाही. तर त्याचे गुरुजन,वरिष्ट सदस्यगण, बंधु,मामा आणि इतर परिजनांच्या होणाऱ्या वियोगाने तो कासावीस झाला होता.तसेच या सगळ्यांना मारून मी कुणावर राज्य करू, या कल्पनेने तो हतबल झाला होता.               

समारोप

            मी ब्लॉगच्या सुरुवातीला लिहिले आहे की गीतेवर बरेच काही लिहिता येईल.ती तुम्ही जितक्या वेळा वाचाल तेव्हा तुम्हाला तिच्यात काही नवे आढळेल.कारण आपले मन कधी कधी एखादे पुस्तक वाचतांना बऱ्याच वेळा त्या पुस्तकाला पूर्वग्रह ठेवून वाचत असतो.आणि मग आपल्याला त्या पुस्तकात त्याच गोष्टी आधी आढळतात.पण गीतेसारखा ग्रंथ वाचतांना मनात अगदी कुठल्याही कल्पना ठेवून वाचायला नको.असं मला वाटतं आणि म्हणूनच मी आता पुन्हा एकदा गीता वाचायला घेतो आहे.मग त्यावर एक ब्लॉग मी लिहिनच.

तुम्हाला आजचा ब्लॉग कसा वाटला ते कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुढचा ब्लॉग येईपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

  

प्रसाद नातु, पुणे.

फोटो सौजन्य@ पांचजन्य