रक्तातील साखरेची तपासणी करताना टाळायच्या सामान्य चुका

 ब्लॉग नं. 2026/080.

दिनांक: 21 मार्च, 2026. 

                                                image courtesy@healthstory livlong 

मित्रांनो,

रक्तातील साखरेची तपासणी करताना टाळायच्या सामान्य चुका

मधुमेह (डायबिटीज) हा आजच्या काळातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या आजारांपैकी एक आहे.या आजारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी,नियमितपणे रक्तातील साखरेची तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक असते. अनेक लोक घरच्या घरी,ग्लुकोमीटरच्या मदतीने रक्तातील साखरेची चाचणी करतात. परंतु ही चाचणी करताना काही सामान्य चुका केल्या गेल्यास,चुकीचे वाचन मिळू शकते आणि त्यामुळे मधुमेहाचे व्यवस्थापन योग्य प्रकारे होऊ शकत नाही.म्हणूनच रक्तातील साखरेची तपासणी करताना कोणत्या चुका टाळाव्यात हे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्या चुका कोणत्या ते आपण आजच्या ब्लॉगमध्ये जाणून घेणार आहोत.

सविस्तर: 

साखरेची तपासणी करताना कोणत्या चुका टाळाव्यात:

1. चुकीच्या वेळी चाचणी करणे:

अनेक लोक जेवण झाल्यानंतर लगेचच,रक्तातील साखरेची चाचणी करतात.परंतु जेवणानंतर लगेच तपासणी केल्यास,साखरेचे वाचन (Reading) जास्त येऊ शकते आणि ते अचूक नसते.

सामान्यत, फास्टिंग (उपाशीपोटी) आणि जेवणानंतर 2 तासांनी (Post-prandial). या वेळांना चाचणी करणे अधिक योग्य मानले जाते. नियमित दिनचर्या न पाळता वेगवेगळ्या वेळी चाचणी केल्यास गोंधळ निर्माण होऊ शकतो.

2. बोटाच्या टोकाला टोचणे:

रक्त काढताना अनेकजण थेट बोटाच्या टोकाला टोचतात.बोटांच्या टोकांमध्ये मज्जातंतू (नर्व्ह) जास्त असतात, त्यामुळे ते अधिक वेदनादायक ठरते.त्याऐवजी,बोटांच्या बाजूच्या भागाला टोचणे अधिक सोयीचे आणि कमी वेदनादायक असते.

3. लॅन्सेट पुन्हा पुन्हा वापरणे:

लॅन्सेट म्हणजे रक्त काढण्यासाठी वापरली जाणारी छोटी सुई.अनेक लोक तीच सुई पुन्हा पुन्हा वापरतात. हे चुकीचे आहे.यामुळे, संसर्ग होऊ शकतो, टोचताना जास्त वेदना होऊ शकतात किंवा त्वचेवर सूज शकते आणि त्रास होऊ शकतो. म्हणून प्रत्येक चाचणीसाठी शक्यतो नवीन लॅन्सेट वापरणे सुरक्षित आहे.

4. कालबाह्य (Expired) टेस्ट स्ट्रिप्स वापरणे:

ग्लुकोमीटरमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या टेस्ट स्ट्रिप्सना,कालमर्यादा असते. कालबाह्य झालेल्या स्ट्रिप्स वापरल्यास चुकीचे परिणाम मिळू शकतात. याशिवाय काही लोक स्ट्रिप्स योग्यरित्या साठवत नाहीत. उदा.उष्ण तापमान, आर्द्रता (ओलावा) किंवा बाटली उघडी ठेवणे. यामुळे स्ट्रिप्स खराब होऊ शकतात.

यासाठी काय करावे? स्ट्रिप्सची expiry date तपासून घ्या,  त्या थंड आणि कोरड्या जागेत ठेवा आणि वापरल्यानंतर बाटली लगेच बंद करा

5. चाचणीपूर्वी हात न धुणे:

हातांवर साखर, धूळ किंवा इतर पदार्थ असतील तर रक्तातील साखरेचे वाचन चुकीचे येऊ शकते.म्हणून चाचणी करण्यापूर्वी,साबण आणि पाण्याने हात स्वच्छ धुवा आणि हात पूर्णपणे कोरडे करा.

6.अल्कोहोल सॅनिटायझर वापरणे:

काही लोक चाचणीपूर्वी बोट स्वच्छ करण्यासाठी अल्कोहोल-आधारित सॅनिटायझर वापरतात. परंतु यामुळे, त्वचा कोरडी पडू शकते, टोचताना वेदना वाढू शकतात किंवा काही वेळा वाचनात फरक पडू शकतो. त्याऐवजी साबण आणि पाणी वापरणे अधिक सुरक्षित आहे.

7. पुरेशी तपासणी न करणे:

मधुमेहाचे व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने करण्यासाठी,नियमित तपासणी आवश्यक आहे.काही लोक खूप कमी वेळा चाचणी करतात, ज्यामुळे साखरेची पातळी कशी बदलते हे समजत नाही.डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार फास्टिंग, जेवणानंतर 2 तासांनी आणि random म्हणजे  कधी कधी  किंवा रात्री. अशा वेगवेगळ्या वेळांना चाचणी करणे उपयुक्त ठरते.

8. ग्लुकोमीटर नीट समजून न घेणे:

ग्लुकोमीटर वापरण्याची पद्धत प्रत्येक मॉडेलनुसार वेगळी असू शकते. त्याचा योग्य वापर न कळल्यास चुकीचे वाचन मिळू शकते.म्हणून,ग्लुकोमीटरचे मॅन्युअल नीट वाचा आणि गरज असल्यास डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टचा सल्ला घ्या

9. नोंदी (Records) न ठेवणे:

अनेक लोक चाचणी करतात, पण त्याची नोंद ठेवत नाहीत. त्यामुळे डॉक्टरांना साखरेची पातळी कशी बदलते हे समजणे कठीण होते. त्यासाठी, एक डायरी ठेवा किंवा मोबाईलमध्ये रेकॉर्ड लिहून ठेवा.

उदा. तारीख, वेळ, फास्टिंग / जेवणानंतर, साखरेची पातळी अशी नोंद ठेवावी. 

10. जेवण वगळणे:

काही लोक साखर कमी ठेवण्यासाठी,जेवणच टाळतात.परंतु जेवण वगळल्याने कधी कधी,साखरेची पातळी उलट वाढू शकते किंवा अचानक कमी होऊ शकते.

म्हणून, थोडे थोडे पण नियमित जेवण करा आणि संतुलित आहार घ्या.

11. एकाच बोटावर वारंवार चाचणी करणे:

सतत एकाच बोटाला टोचल्यास त्या ठिकाणी वेदना होतात, तेथील त्वचा (callus) घट्ट होते आणि  अस्वस्थता येऊ शकते. म्हणून वेगवेगळी बोटे वापरणे अधिक योग्य आहे.

समारोप:

रक्तातील साखरेची नियमित तपासणी,ही मधुमेह नियंत्रणासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. मात्र तपासणी करताना लहान-मोठ्या चुका केल्यास चुकीचे वाचन (Reading) मिळू शकते आणि उपचारांवरही परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच खालील गोष्टी लक्षात ठेवा, योग्य वेळी चाचणी करा, स्वच्छता पाळा, योग्य उपकरणे वापरा आणि नियमित नोंदी ठेवा. या साध्या सवयी अंगीकारल्यास मधुमेहाचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावीपणे करता येते आणि निरोगी आयुष्य जगणे शक्य होते.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.