Anti-Biotic औषधे काम करेनाशी होतात

 ब्लॉग नं. 2026/056.

दिनांक: 25 फेब्रू, 2026. 

मित्रांनो,

प्रतिजैविक प्रतिकारशक्ती आणि भारतातील परिस्थिती

कल्पना करा की,साधा मूत्रमार्गाचा संसर्ग (UTI), न्यूमोनिया किंवा जखमेचा संसर्ग… पण डॉक्टर सांगतात की, उपलब्ध प्रतिजैविकांवर तो परिणाम करत नाही. हे भविष्यकाळातील चित्र नाही — भारतात ही समस्या आधीच वास्तवात आहे.या विषयी आपण आज संविस्तर जाणून घेणार आहोत.  

सविस्तर:

प्रतिजैविक प्रतिकारशक्ती म्हणजे काय?

प्रतिजैविक (Antibiotics) ही जीवाणूंचा नाश करणारी औषधे आहेत.परंतु जीवाणू सतत बदलतात (mutation) आणि चुकीच्या किंवा अति वापरामुळे ते औषधांना प्रतिरोधक बनतात,म्हणजे आजार बरा करण्यासाठी त्या औषधांचा परिणाम होत नाही.

भारतातील परिस्थिती का गंभीर आहे?

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या प्रतिजैविक वापर करणाऱ्या देशांपैकी एक आहे.यामागील कारणे बहुआयामी आहेत.

1️⃣ डॉक्टरांच्या सल्ल्याविना औषधे सहज उपलब्ध:

भारतामध्ये अनेक ठिकाणी प्रतिजैविके डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनशिवाय मिळतात. सर्दी-खोकला (जो बहुधा व्हायरल असतो) यासाठीही प्रतिजैविक घेतले जातात.अपूर्ण कोर्स घेणे ही सर्वसामान्य सवय आहे.याचा अर्थ आजार बरा होण्यासाठी 6 गोळ्या घेणे आवश्यक असले तर,जर तीन गोळ्या घेतल्यावर बरं वाटू लागलं की पुढील तीन गोळ्या न घेणे.

2️⃣ पशुपालन आणि शेतीतील प्रतिजैविकांचा वापर:

भारतामध्ये कुक्कुटपालन आणि दुग्धव्यवसायात प्रतिजैविकांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो.एक तर प्राण्यांच्या वाढीसाठी आणि दुसरा म्हणजे संसर्ग टाळण्यासाठी.हे प्रतिकारक जीवाणू अन्नसाखळीद्वारे मानवांपर्यंत पोहोचतात.

3️⃣ सांडपाणी व पर्यावरणीय समस्या:

अनेक शहरांमध्ये सांडपाणी प्रक्रिया अपुरी आहे.यामुळे औषधांचे अंश नद्यांमध्ये मिसळतात. औद्योगिक सांडपाणी व रुग्णालयातील कचरा योग्य प्रकारे हाताळला जात नाही.परिणामी पर्यावरणात प्रतिकारक जीनचा प्रसार होतो.

4️⃣ रुग्णालयातील संसर्ग (Hospital-acquired infections):

भारतामध्ये काही प्रमुख प्रतिकारक जीवाणू आढळतात:

• MRSA (Methicillin-resistant Staphylococcus aureus)
• Klebsiella pneumoniae
• E. coli (Extended Spectrum Beta-Lactamase – ESBL)

या जीवाणूंमुळे ICU मध्ये गंभीर संसर्ग वाढत आहेत.

भारत सरकारचे प्रयत्न:

भारताने 2017 मध्ये National Action Plan on Antimicrobial Resistance (NAP-AMR)

जाहीर केला. त्याची मुख्य उद्दिष्टे-

प्रतिजैविकांचा योग्य वापर (Antibiotic Stewardship), पर्यावरणीय नियंत्रण, संशोधनाला प्रोत्साहन,

जनजागृती या प्रमाणे आहेत. भारतातील ICMR (Indian Council of Medical Research) प्रतिकारशक्तीवर नियमित सर्वेक्षण करते.

भारतासाठी विशेष आव्हाने:

लोकसंख्या घनता जास्त आहे. स्वच्छतेचा अभाव आहे (काही भागांत),ग्रामीण भागात आरोग्यसेवा  

मर्यादित आणि जनजागृतीचा अभाव यामुळे संसर्ग वेगाने पसरतो आणि उपचार अपूर्ण राहतात.

पुढील दिशा: भारत काय करू शकतो?

1️⃣ कडक नियमावली:

प्रिस्क्रिप्शनशिवाय प्रतिजैविक विक्रीवर कठोर कारवाई.

2️⃣ जनजागृती मोहिमा:

शाळा, महाविद्यालये आणि ग्रामीण भागात आरोग्य शिक्षण.

3️⃣ One Health दृष्टिकोन:

मानव + प्राणी + पर्यावरण यांचा समन्वित विचार.

4️⃣ जलद निदान तंत्रज्ञान:

AI आधारित निदान आणि रुग्णालयात अचूक चाचण्या.

5️⃣ संशोधन आणि स्वदेशी औषधनिर्मिती:

भारतातील औषधनिर्मिती उद्योगाला नवीन प्रतिजैविक विकसित करण्यासाठी प्रोत्साहन.

सामान्य नागरिकांनी काय करावे?

डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय प्रतिजैविक घेऊ नका,औषधाचा कोर्स पूर्ण करा,सर्दी-खोकल्यासाठी प्रतिजैविक टाळा, हात धुणे आणि स्वच्छता राखा आणि लसीकरण घ्या.

समारोप:

प्रतिजैविक प्रतिकारशक्ती ही फक्त वैद्यकीय समस्या नाही — ती सामाजिक, पर्यावरणीय आणि आर्थिक आव्हान आहे. भारतासारख्या देशासाठी ही लढाई अधिक महत्त्वाची आहे. भविष्य निराशाजनक नाही — पण वेळीच, शास्त्राधारित आणि जबाबदार कृती आवश्यक आहे.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.