B 12 ची कमतरता अधिक माहिती

 ब्लॉग नं. 2026/22.

दिनांक: 22 जानेवारी, 2026. 

मित्रांनो,

व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता : दुर्लक्षित पण धोकादायक आरोग्य समस्या

आपण अनेकदा थकवा, चक्कर येणे, स्मरणशक्ती कमी होणे किंवा अशक्तपणा याकडे वयाचा परिणाम म्हणून दुर्लक्ष करतो. पण या लक्षणांमागे व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता हे एक महत्त्वाचे कारण असू शकते, याची जाणीव फार कमी लोकांना असते.व्हिटॅमिन B12 हे एक अत्यावश्यक जीवनसत्व आहे. शरीराला ते स्वतः तयार करता येत नाही, त्यामुळे ते आहारातून किंवा पूरक औषधांद्वारे घ्यावे लागते. डीएनए निर्मिती, लाल रक्तपेशींची निर्मिती, मज्जासंस्थेचे आरोग्य, मेंदूची कार्यक्षमता आणि रोगप्रतिकारशक्ती यासाठी B12 अत्यंत महत्त्वाचे आहे.याबद्दल अधिक जाणून घेऊ या.  

सविस्तर:

B12 कमतरतेची सुरुवातीची लक्षणे:

व्हिटॅमिन B12 कमी झाल्यास सुरुवातीला दिसणारी लक्षणे फारशी ठळक नसतात. त्यामुळे अनेकदा ही समस्या लक्षातच येत नाही. सतत थकवा, अशक्तपणा, फिकटपणा, चक्कर येणे,गोंधळल्यासारखे वाटणे आणि

हृदयाचे ठोके वाढणे इत्यादि. ही लक्षणे अस्पष्ट असल्याने अनेक लोक तपासणी करून घेत नाहीत आणि समस्या हळूहळू गंभीर होत जाते.

कोणाला जास्त धोका असतो?

1️⃣ शाकाहारी आणि व्हेगन लोक:

व्हिटॅमिन B12 नैसर्गिकरित्या प्रामुख्याने प्राणिजन्य पदार्थांमध्ये आढळते.शाकाहारी लोकांनी दररोज दूध, दही किंवा अंडी यांचा समावेश करणे आवश्यक आहे.व्हेगन लोकांनी मात्र B12 सप्लिमेंट्स किंवा फोर्टिफाइड अन्नपदार्थ घेणे अत्यावश्यक असते.

2️⃣ गर्भनिरोधक गोळ्या घेणाऱ्या महिला:

दीर्घकाळ इस्ट्रोजेनयुक्त गर्भनिरोधक गोळ्या घेतल्यास B12 चे शोषण कमी होऊ शकते.

3️⃣ जास्त मद्यपान करणारे:

मद्यपानामुळे पोटाच्या अस्तराला सूज येते, ॲसिड कमी तयार होते आणि B12 शोषणात अडथळा निर्माण होतो. शिवाय, यकृतातील B12 साठ्यावरही परिणाम होतो.

4️⃣ 50 वर्षांवरील व्यक्ती:

वय वाढल्यावर पोटातील ॲसिडचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे B12 शोषण घटते.काही वृद्ध व्यक्तींमध्ये ही क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते आणि त्यांना इंजेक्शनद्वारे B12 द्यावे लागते.

पचनाच्या समस्यांमुळे धोका वाढतो:

क्रोहन रोग, सेलिआक रोग, लीकी गट सिंड्रोम, दाहक आतड्यांचे आजार असलेल्या लोकांमध्ये B12 चे शोषण कठीण होते.

छातीत जळजळीची औषधे – एक लपलेला धोका:

दीर्घकाळ ॲसिड कमी करणारी औषधे घेतल्यास, B12 च्या कमतरतेचा धोका 65% पर्यंत वाढतो, असे संशोधन सांगते.

केवळ रक्त तपासणीनेच निदान शक्य:

व्हिटॅमिन B12 ची पातळी केवळ रक्त तपासणीनेच कळू शकते. त्यामुळे लक्षणे दिसत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

दृश्य चिन्हे जी दुर्लक्ष करू नयेत:

फिकट त्वचा,तोंडात फोड, सुजलेली किंवा लाल जीभ ही चिन्हे अनेक वर्षांच्या व्हिटॅमिन B12 च्या  कमतरतेनंतर दिसतात.

मेंदू व मज्जासंस्थेवरील गंभीर परिणाम:

B12 ची दीर्घकाळ कमतरता राहिल्यास: स्मरणशक्ती कमी होते,गोंधळ आणि विचारशक्ती कमी होते, मुंग्या येणे, संतुलन बिघडणे अनेक वेळा ही लक्षणे स्मृतिभ्रंश समजली जातात, त्यामुळे चुकीचे निदान होऊ शकते.

गर्भधारणा आणि बाळांचे आरोग्य:

गर्भाच्या मेंदू व मज्जासंस्थेच्या योग्य विकासासाठी B12 अत्यंत आवश्यक आहे. आईमध्ये B12 ची कमतरता असल्यास बाळामध्ये गंभीर विकासात्मक समस्या उद्भवू शकतात.

ऑस्टिओपोरोसिस आणि रोगप्रतिकारशक्ती:

B12 कमी असल्यास: हाडे ठिसूळ होतात, ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका वाढतो आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमजोर होते

चांगले स्रोत कोणते?

मांसाहारींसाठी: मासे – सॅल्मन, ट्राउट, ऑयस्टर, अंडी,दूध व दुग्धजन्य पदार्थ

शाकाहारींसाठी: फोर्टिफाइड तृणधान्य,B12 सप्लिमेंट्स

अतिरेकाचा धोका आहे का?

व्हिटॅमिन B12 हे पाण्यात विरघळणारे जीवनसत्व असल्याने त्याचा अतिरेक क्वचितच होतो. जास्त प्रमाणात घेतल्यास कधी कधी अतिसार किंवा खाज येऊ शकते.

समारोप:

व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता ही हळूहळू वाढणारी, पण गंभीर परिणाम करणारी समस्या आहे. वेळेवर तपासणी, योग्य आहार आणि गरज असल्यास पूरक औषधे घेतल्यास कायमचे नुकसान टाळता येऊ शकते.

थकवा, स्मरणशक्ती कमी होणे किंवा मुंग्या येणे याकडे वय म्हणून दुर्लक्ष करू नका. एक साधी रक्त तपासणी तुमचे भविष्य सुरक्षित करू शकते. निरोगी रहा, सजग रहा.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.