नोमोफोबिया म्हणजेच नो मोबाईल फोबिया

Blog No. 2024/ 168.  

Date: 30th, July 2024.

मित्रांनो 

            मोबाईलने सारे विश्व व्यापले आहे. आजकाल अगदी कुठेही गेलो तरी,सोबत एकत्र बसलेले,मोबाईलमधे डोकं घालून असतात.मोबाईल नसेल तर चैन पडत नाही,मोबाईलची रेंज नसेल तर अस्वस्थ व्हायला होतो, आपण अगदी दुनियेपासून एकटे पडल्याची भिती वाटू लागते. याला परदेशात नोमोफोबिया असे म्हटले जाऊ लागले आहे,अधिकृतरित्या जरी याला आजार किंवा विकार म्हणून संबोधले जातं नसले तरी,मोबाईलमुळे अनेकांवर मानसिक आजार सदृश्य परिणाम होऊ लागले आहेत. आजचा ब्लॉग याच विषयाला समर्पित.

सविस्तर:

             आधुनिक युगात, जिथे स्मार्टफोन्स आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अखंड भाग बनले  आहेत, एक नवीन संज्ञा उदयास आली आहे,नोमोफोबिया. हा शब्द स्वतःच एक जोडशब्द आहे, जो 'नो मोबाईल' याला 'फोबिया' सोबत जोडून बनला आहे आणि तो एखाद्याची मोबाईल फोनशिवाय रहाण्याची किंवा काही कारणास्तव तो वापरण्यात अक्षम असण्याची भीती किंवा चिंता दर्शवतो.औपचारिक मानसशास्त्रीय विकार म्हणून अद्याप यांस ओळखले जाऊ लागले नसले तरी, त्याच्या व्यापकतेमुळे आणि व्यक्तींच्या मानसिक आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामामुळे नोमोफोबियाने लक्ष वेधले आहे.

नोमोफोबियाची उत्पत्ती:

'नोमोफोबिया' हा शब्द पहिल्यांदा 2008 मध्ये यूके पोस्ट ऑफिसने केलेल्या अभ्यासात उदयास  आला,ज्यामध्ये असे आढळून आले की,ब्रिटनमधील 53% मोबाईल फोन वापरकर्ते,जेव्हा त्यांचा फोन वापरण्यास असमर्थ होते,तेव्हा त्यांना त्या गोष्टीची चिंता वाटली.तेव्हापासून, या घटनेला जगभरात मान्यता मिळाली आहे.कारण स्मार्टफोन हे आपल्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक जीवनात सर्वव्यापी आणि अपरिहार्य साधन बनले आहे.

नोमोफोबियाची लक्षणे आणि चिन्हे:

1.       सतत तपासत रहाणे: कोणत्याही नवीन सूचना किंवा संदेश नसतानाही, व्यक्तींना त्यांचे फोन वारंवार तपासणे अंगवळणी पडले आहे.

2.       चिंता: फोनशिवाय राहण्याचा किंवा कनेक्टिव्हिटी गमावण्याचा विचार चिंता किंवा घाबरण्याच्या भावनांना उत्तेजन देतो.

3.       अवलंबित्व: काही व्यक्ती स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी, मनोरंजन किंवा सामाजिक परस्परसंवादासाठी त्यांच्या फोनवर जास्त अवलंबून राहतात, ज्यामुळे अवलंबित्वाची भावना निर्माण होते.

4.       मोबाईल पासून विभक्त होण्याचे टाळणे: लोक नेहमी त्यांच्या फोनच्या आवाक्यात आहोत,याची खात्री करण्यासाठी खूप प्रयत्न करतात, ते मोबाईलशिवाय असतील अशी परिस्थिती टाळतात.

नोमोफोबियाची कारणे:

1.       तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व: तुम्हाला आठवतं असेल,आपल्याकडे लॅंडलाइन असतांना आपल्याला कुणाचेही फोन नंबर्स पाठ होते.आजकाल फोन करण्यासाठी किंवा एखादी गोष्ट आठवली नाही की ती शोधण्यासाठी,म्हणजेच दुसऱ्याशी संपर्कासाठी,माहिती आणि मनोरंजनासाठी स्मार्टफोन्सवर आपले  वाढते अवलंबित्व,आपल्या दैनंदिन दिनचर्येचे अविभाज्य भाग बनले आहे.

2.       मिसिंग आउटची भीती (FOMO):  मोबाईल नसला तर महत्त्वाच्या घटना, बातम्या किंवा सामाजिक संवाद गमावण्याची भीती व्यक्तींना सतत कनेक्ट राहण्यास प्रवृत्त करते.

3.       सामाजिक दबाव: समवयस्कांचा दबाव आणि जोडलेले राहण्याच्या महत्त्वावर जोर देणारे सामाजिक नियम,एखाद्याचे फोनपासून वेगळे झाल्यावर चिंतेची भावना वाढवू लागले आहेत.

4.       डिव्हाइसेसशी संलग्नता: एखाद्याची फोनशी भावनिक जोड, ज्याला अनेकदा स्वतःचा विस्तार म्हणून पाहिले जात आहे, त्याशिवाय रहाण्याची भीती त्रास देऊ लागली आहे.

मानसिक आरोग्यावर परिणाम:

1.       वाढलेला ताण: स्वतःचा मोबाईल तपासण्याची आणि कनेक्ट राहण्याची सतत गरज, तणावाची पातळी वाढवू शकते आणि विश्रांतीमध्ये व्यत्यय आणू शकते.

2.       झोपेचा त्रास: स्मार्टफोनचा जास्त वापर, विशेषत: झोपण्यापूर्वी, झोपेच्या गुणवत्तेत बिघाड आणू शकतो आणि निद्रानाश होण्यास कारणीभूत ठरू शकतो.

3.       सामाजिक अलगाव: विरोधाभास म्हणजे, सामाजिक परस्परसंवादासाठी स्मार्टफोन्सवर अत्याधिक अवलंबनामुळे वास्तविक-जगात मात्र एकाकीपणाची आणि अलगावाची भावना निर्माण होऊ शकते. आजकाल कुणाकडे गप्पा मारायला जाणे,प्रत्यक्ष भेटणे,बोलणे जवळपास बंदच झाले आहे.    

4.       कमी झालेली उत्पादकता: वरिष्ठांकडून सतत ॲप्समधून सूचना दिल्या गेल्याने,चित्त विचलित होते, ज्यामुळे एकाग्रता आणि उत्पादनक्षमता बिघडू शकते,त्यामुळे काम आणि कार्यप्रदर्शन प्रभावित होते.

नोमोफोबियापासून दूर रहण्यासाठी काय करावे:

1.       डिजिटल डिटॉक्स: स्मार्टफोनमधून नियमित ब्रेक घेणे आणि स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे हे   अवलंबित्व कमी करण्यात आणि चिंता कमी करण्यात मदत करू शकते.

2.       सीमा निश्चित करणे: फोन वापरासाठी विशिष्ट वेळा आणि ठिकाणे स्थापित केल्याने ऑनलाइन आणि ऑफलाइन क्रियाकलापांमध्ये निरोगी संतुलन निर्माण होऊ शकते.

3.       माइंडफुलनेस पद्धती: माइंडफुलनेस मेडिटेशन सारखी तंत्रे व्यक्तींना त्यांच्या स्मार्टफोन वापरण्याच्या पद्धतींबद्दल अधिक जागरूक होण्यास आणि सक्तीच्या सवयी मोडण्यास मदत करू शकतात.

4.       मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांचे मार्गदर्शन: जर नोमोफोबियाचा दैनंदिन कामकाजावर किंवा मानसिक आरोग्यावर लक्षणीय परिणाम होत असेल, तर मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांकडून मार्गदर्शन प्राप्त करणे हे या समस्येवर मात करण्यास सहाय्यभूत ठरू शकते.

समारोप:

             नोमोफोबिया ही एक विचित्र अवस्था आहे आणि ज्यात विरोधाभास देखिल बघायला मिळतो. एका बाजूला सगळ्यांशी कनेक्ट रहाण्यासाठी धडपड आणि दुसऱ्या बाजूला प्रत्यक्ष भेटी काय, प्रत्यक्ष बोलणे देखिल होतं नसते आणि त्यामुळे खरतर एकटे पडल्याची जाणीव निर्माण होते.आधी पैश्यासाठी सांगितले जायचे की “पैसा आपल्यासाठी असतो, आपण पैश्यासाठी नसतो.” तसेच आता मोबाईलसाठी म्हणणे भाग पडणार आहे की, “मोबाईल आपल्यासाठी असतो, आपण मोबाईलसाठी नसतो.” अन्यथा या मानसिक आजारासाठी एक दिवस समुपदेशन आणि औषधे घ्यावी लागतील.   

            तुम्हाला आजचा ब्लॉग कसा वाटला ते कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुढचा ब्लॉग येईपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.     

 

प्रसाद नातु, पुणे