उपवासाचे फायदे

 Blog No.2023/269           

Date:- 22nd,October 2023. 

मित्रांनो,

            सध्या नवरात्र सुरू आहे.बरेच लोक या दिवसात नऊ दिवस उपवासाचे व्रत ठेवतात.उपवास ही एक प्रथा आहे,ज्यामध्ये विशिष्ट कालावधीसाठी स्वेच्छेने अन्न किंवा पेय वर्ज्य केले जाते.शतकानुशतके विविध संस्कृती आणि धर्मांमध्ये उपवास ठेवण्याची प्रथा आहे. उपवास म्हणजे आपण लोक करतो तसला उपवास नव्हे म्हणजे साबुदाण्याची खिचडी,बटाट्याची भाजी,रताळ्याचे गोड काप,लोणावळ्याची चिक्की, बटाट्याचे वेफर्स, दाण्याची आमटी किंवा फ्रूट सॅलड खायचं याला उपवास नव्हे फराळ म्हणतात,त्याला फराळ हे संयुक्तिक नांव आहे.पण उपवास करण्याचे काही फायदे आहेत. ते आज आपण बघू या.

 

प्रास्ताविक

            उपवास म्हणजे लंघन किंवा काहीही न खाण्याचे काही फायदे आहेत. ते पुढीलप्रमाणे:-   

1.     वजन व्यवस्थापन: उपवासामुळे कॅलरीची कमतरता निर्माण होऊन वजन कमी होण्यास मदत होते. जेव्हा तुम्ही अन्न वर्ज्य करता,तेव्हा तुमचे शरीर ऊर्जेसाठी साठवलेली चरबी वापरण्यास सुरुवात करते. जास्त वजन कमी करू पाहणाऱ्यांसाठी ही एक प्रभावी रणनीती असू शकते.

2.     सुधारित इंसुलिन संवेदनशीलता: उपवासामुळे इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारते असे दिसून आले आहे,ज्यांना टाइप 2 मधुमेह आहे किंवा मधुमेह विकसित होण्याचा धोका आहे,अशा लोकांसाठी उपवास फायदेशीर ठरू शकते.हे इंसुलिन प्रतिरोधक क्षमता कमी करून रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यास मदत करते.

3.      सेल्युलर ऑटोफॅजी: उपवासामुळे ऑटोफॅजी नावाची प्रक्रिया सुरू होते,जी खराब झालेल्या पेशी साफ करते आणि नवीन, निरोगी पेशी पुन्हा निर्माण करण्यास सुरुवात होते.हे विविध रोगांपासून संरक्षण करण्यास आणि संपूर्ण सेल्युलर आरोग्य सुधारण्यास मदत करू शकते.

4.     मेंदूचे आरोग्य: काही अभ्यासांनी असे सुचवले आहे की उपवास केल्याने मेंदूचे आरोग्य आणि संज्ञानात्मक कार्याला मदत होऊ शकते. हे मेंदू-व्युत्पन्न न्यूरोट्रॉफिक घटक (BDNF) चे उत्पादन वाढवू शकते, जे सुधारित मेमरी आणि संज्ञानात्मक कार्याशी जोडलेले आहे.

5.  दीर्घायुष्य: उपवासामुळे वयोमानाशी संबंधित आजारांचा धोका कमी होऊन आयुष्य वाढू शकते. कॅलरीज वाढण्यास प्रतिबंध होतो आणि अधूनमधून उपवास यामुळे आयुर्माना वाढ झाल्याचे अभ्यासात लक्षात आले आहे.

6. हृदयाचे आरोग्य: उपवासामुळे उच्च रक्तदाब, कोलेस्टेरॉलची पातळी, ट्रायग्लिसराइड्स आणि जळजळ यांसारख्या हृदयविकाराच्या जोखमीचे घटक कमी होण्यास मदत होते.हे निरोगी हृदयाच्या कार्यास देखील पूरक ठरू शकते.

7.   जळजळ कमी होणे: दीर्घकाळ जळजळ हा आरोग्याच्या विविध समस्यांशी संबंधित आहे.उपवास शरीरातील जळजळ  कमी करण्यास मदत करू शकतो, संभाव्यत: जुनाट आजारांचा धोका कमी करतो.

8.    चयापचय वाढीस लागतो: उपवास नॉरपेनेफ्रिनचे प्रसरण वाढवून आणि कॅलरी बर्न करून चयापचय वाढवू शकतो. हे वजन कमी करण्यास आणि उर्जा पातळी सुधारण्यास  सहाय्यक सिद्ध होऊ शकते.

9.   पचन आरोग्य: उपवास केल्याने पचनसंस्थेला विश्रांती मिळू शकते आणि ती बरी होऊ शकते.हे विशेषतः पाचक समस्या किंवा संवेदनशीलता असलेल्या व्यक्तींसाठी फायदेशीर ठरू शकते.

10.  भावनिक आणि मानसिक फायदे: काही लोक उपवासाच्या कालावधीत अधिक लक्ष केंद्रित करू शकतात. हे शिस्त आणि आत्म-नियंत्रण देखील वाढवू शकते, सुधारित मानसिक कल्याणासाठी योगदान देते.

11.  आध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्व: जगभरातील अनेक धर्म आणि संस्कृतींमध्ये उपवास महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. हे स्वयं-शिस्त आणि वैयक्तिक वाढीचे साधन म्हणून वापरले जाते.

सारांश

            उपवासाचा सगळ्यांनाच फायदा होईल किंवा उपवास ठेवणे प्रत्येकासाठी योग्य आहे असे देखिल नाही. त्याचे फायदे व्यक्तीपरत्वे बदलू शकतात. विशिष्ट वैद्यकीय परिस्थिती असलेल्या व्यक्ती, गर्भवती किंवा स्तनपान करणारी महिला आणि मुलांनी सावधगिरीने उपवास करावा आणि आरोग्यसेवा व्यावसायिकांचा सल्ला घ्यावा.कोणतीही उपवास पथ्ये सुरू करण्यापूर्वी, डॉक्टरचा सल्ला घेणे आणि तुमची विशिष्ट आरोग्य उद्दिष्टे आणि गरजांशी जुळणारा दृष्टिकोन निवडणे आवश्यक आहे. याव्यतिरिक्त, सुरक्षितता आणि एकंदर कल्याण सुनिश्चित करण्यासाठी उपवास दरम्यान योग्य हायड्रेशन आणि पोषण महत्वाचे आहे.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.  

 

प्रसाद नातु, पुणे.