उस्ताद बिस्मिल्ला खान- Ustad Bismilla Khan

 Blog No. 2023/71      

Date: 21^st, March 2023.

 

मित्रांनो,

            पूर्वी काय आणि आता काय,लग्नाच्या किंवा एखाद्या मंगल प्रसंगाच्या प्रारंभी मंगल वाद्यांचे सूर म्हणजे सनई वाजविली जातं असे.हळूहळू जसे कॅसेटचं युग आलं तसं सनईच्या कॅसेट वाजवित असतं,त्या नंतर सीडी, मग पेन ड्राइवचा जमाना आला. आजकाल तर थेट यूट्यूबवर मंगल वाद्याचे विडियो वाजविले जाते.उपकरण बदलली. मंगलवाद्य तेच आहे सनई आणि ती ही उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांनी वाजविलेली.मंगल कार्यक्रम, आणि मंगलवाद्यांचे ह्यांचे जे नाते तेच मंगलवाद्यांचे आणि शहनाईचे आणि सनई कुणाची उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांची.त्यांची आज 107 वी जयंती.

 

उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांच्या बद्दल थोडे काही

            काही कलाकार शतकातून एखादा जन्माला येतात.उस्ताद बिस्मिल्ला खान हे त्यापैकी एक.उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांचा जन्म 21 मार्च,1916 चा. त्यांचा जन्म एका पारंपरिक मुस्लिम कुटुंबात झाला.त्यांच्या आई वडिलांचे ते दुसरे अपत्य.त्यांचे वडील पैगंबर बक्ष खान हे डुमरान संस्थान ह्या बिहारमधील एका संस्थानात महाराजा केशव प्रसाद सिंह यांच्या दरबारात सनई वादनासाठी जात असतं. उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांचे लहानपणचे नांव  कमरुद्दीन होते.पण ते उस्ताद बिस्मिल्ला खान या नावाने नावारूपास आले. वाराणसी मध्ये त्यांनी आपले मामा अली बख्ष विलायती यांचे कडून सनई वादनाचे शिक्षण घेतले. त्यांचे मामा उस्ताद 'विलायती'  हे विश्वनाथ मंदिरात स्थायी स्वरूपात  सनई -वादनाचे काम करायचे. उस्ताद बिस्मिल्ला खान काशीच्या बाबा विश्वनाथ मंदिरात जाऊन सनई वाजवायचे आणि त्या सोबत गंगा नदीच्या किनारी बसून रियाज करीत असतं. बनारस सोडण्याच्या विचाराने ते व्यथित होतं. ते जात पात मानीत नसतं. संगीत हाच त्यांचा धर्म होता. सनईच्या माध्यमातून विविध रागांची ते मांडणी करीत असतं. राग भूपाली,राग तोडी, राग भीमपलासी, राग शाम कल्याण, राग यमन, राग वृंदावनी सारंग ह्या विविध रागातून ते सनईचे सूर रासिकांपर्यंत पोहोचवित असतं.रागाचे काडीमात्र ज्ञान नसलेल्याला देखिल त्यांचे  विविध रागातील सनई वादन मंत्रमुग्ध करीत असे.                    

            15 ऑगस्ट,1947 ला त्यांना लाल किल्यावर जेव्हा तिरंगा फडकावण्यात आला.त्या कार्यक्रमात सनई वादन करण्यासाठी त्यांची निवड झाली होती. 1966 पूर्वी परदेशातून आलेली निमंत्रणे ते स्वीकारीत नसतं. पण भारत सरकारने एडीनबर्ग इंटरनॅशनल फेस्टिवल मध्ये त्यांनी कार्यक्रम द्यावा, यासाठी रदबदली केल्यावर त्यांनी तिथे आपली कला प्रदर्शित केली. तेव्हापासून ते परदेशात देखिल लोकप्रिय झाले. त्यांनी अफगाणिस्तान, अमेरिका, कॅनडा, बांगलादेश, इराण, इराक, पश्चिम आफ्रिका, जपान, हाँगकाँग आणि युरोपच्या विविध भागांसह अनेक देशांमध्ये सनई वादनाचे कार्यक्रम केले.आपल्या शानदार कारकिर्दीत त्यांनी  जगभरातील अनेक प्रमुख प्रदर्शनांमध्ये सनई वादनाचे कार्यक्रम केले.यात मॉन्ट्रियलमधील जागतिक प्रदर्शन, कान्स आर्ट फेस्टिव्हल आणि ओसाका ट्रेड फेअरमध्ये केलेल्या काही कार्यक्रमांचा समावेश होतो.

 

पुरस्कार आणि सन्मान

1.       1956 साली त्यांना संगीत नाटक अकादमी अवॉर्ड या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

2.       1961 साली त्यांना पद्मश्री हा चतुर्थ सर्वोच्य नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.

3.       1968 साली त्यांना पद्मभूषण हा तृतीय सर्वोच्य नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.  

4.       1980 साली त्यांना पद्मविभूषण हा द्वितीय सर्वोच्य नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.

5.       2001 साली त्यांना भारतरत्न हा सर्वोच्य नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.

6.       याशिवाय मध्यप्रदेश सरकारचा तानसेन अवॉर्ड, संगीत नाटक अकादमीची फेलोशिप प्रदान करण्यात आली होती.

 

मृत्यु

            सनई सारख्या केवळ लोकसंगीतात वाजवल्या जाणाऱ्या वाद्याला त्यांनी मैफिलीत सादर केल्या जाणाऱ्या वाद्याचा सन्मान प्राप्त करुन दिला.अशा ह्या संगीतातील जादूगाराने 21 ऑगस्ट 2006 रोजी वाराणसी येथे या जगाचा निरोप घेतला. खऱ्या अर्थाने उस्ताद  असणाऱ्या उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांना त्यांच्या 107 वा जयंती दिनी त्रिवार प्रणाम.        

 

 

प्रसाद नातु,पुणे.