सूर्यप्रकाशात राहूनही व्हिटॅमिन डीची कमतरता कां?

 ब्लॉग नं. 2026/109.

दिनांक: 19 एप्रिल, 2026. 

मित्रांनो,

            काही वेळेस रक्त चाचणी केली आणि ब्लड रिपोर्ट आला की, आपल्या लक्षात येतं की, सूर्यप्रकाशात राहूनही व्हिटॅमिन डीची कमतरता आहे.खरं तर,आपल्याला लहानपणापासून शिकवलं जातं की, "सूर्यप्रकाश हा व्हिटॅमिन डीचा सर्वात मोठा स्रोत आहे." मग भारतासारख्या उष्णकटिबंधीय देशात, जिथे वर्षाचे बाराही महिने कडक ऊन असतं, तिथे व्हिटॅमिन डीच्या कमतरतेचे रुग्ण का वाढत आहेत? आजच्या ब्लॉगमध्ये जाणून घ्या यामागची कारणे आणि उपाय !

सविस्तर:

इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च (ICMR) च्या अहवालानुसार,भारतातील शहरी आणि निमशहरी भागातील,लोकसंख्येमध्ये व्हिटॅमिन डीची मोठी कमतरता दिसून आली आहे.दररोज उन्हात वावरणाऱ्या लोकांनाही,जेव्हा 'व्हिटॅमिन डी डेफिशियन्सी' असल्याचे कळते, तेव्हा प्रश्न पडतो की नक्की चूक कुठे होतेय? चला तर मग, यामागचे वैज्ञानिक कारण आणि आपण करत असलेल्या सामान्य चुका समजून घेऊया.

1. सूर्यप्रकाशाची चुकीची वेळ:

व्हिटॅमिन डी तयार होण्यासाठी,त्वचेचा सूर्यप्रकाशाशी थेट संपर्क येणे आवश्यक असते.पण प्रत्येक वेळचे ऊन व्हिटॅमिन डी देत नाही. डॉ. चिराग टंडन यांच्या मते, शरीरात व्हिटॅमिन डीचे संश्लेषण होण्यासाठी,सकाळी 10 ते दुपारी 3 ही वेळ सर्वात प्रभावी असते. कारण या वेळेतच सूर्याचे UVB किरण सर्वात तीव्र असतात. अनेक लोक पहाटे किंवा संध्याकाळी फिरतात, जे आरोग्यासाठी चांगले असले तरी व्हिटॅमिन डीसाठी पुरेसे नसते.

2. अदृश्य अडथळे: काच, सनस्क्रीन आणि कपडे:

• काचेचा अडथळा: तुम्ही जर उन्हाच्या खिडकीजवळ बसून काम करत असाल,तर तुम्हाला उब मिळेल,पण व्हिटॅमिन डी नाही. काच सूर्याच्या UVB किरणांना पूर्णपणे अडवते.
• सनस्क्रीनचा अतिवापर: त्वचेच्या संरक्षणासाठी आपण उच्च-SPF सनस्क्रीन लावतो, पण यामुळे व्हिटॅमिन डी तयार होण्याची प्रक्रिया ९०% पर्यंत मंदावू शकते.
• कपडे आणि प्रदूषण: शरीराचा बहुतांश भाग कपड्यांनी झाकलेला असणे आणि शहरातील वाढते वायू प्रदूषण यामुळे आवश्यक किरण त्वचेपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.

3. त्वचेचा रंग आणि मेलॅनिन:

भारतीयांच्या त्वचेचा रंग नैसर्गिकरित्या सावळा किंवा गडद आहे.आपल्या त्वचेत मेलॅनिनचे प्रमाण जास्त असतं. मेलॅनिन सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण करतं,पण त्याच वेळी ते व्हिटॅमिन डी तयार करण्याची क्षमता कमी करते.म्हणूनच, सावळ्या रंगाच्या व्यक्तींना गोऱ्या व्यक्तींच्या तुलनेत जास्त वेळ उन्हात राहण्याची गरज असते.

4. शोषणाची समस्या (Absorption Issues):

केवळ उन्हात बसून चालत नाही, तर शरीराने ते शोषून घेणेही महत्त्वाचे आहे. व्हिटॅमिन डी का कमी पडते याची काही अंतर्गत कारणे:

• आहारातील चरबीचा अभाव: व्हिटॅमिन डी हे 'फॅट सॉल्युबल' आहे. जर तुमच्या आहारात चांगल्या चरबीचे (Healthy Fats) प्रमाण कमी असेल, तर शरीर व्हिटॅमिन डी शोषू शकत नाही.
• मॅग्नेशियमची कमतरता: शरीरातील व्हिटॅमिन डी सक्रिय करण्यासाठी,मॅग्नेशियमची गरज असते. सुकामेवा आणि बियांचे सेवन न केल्यास ही प्रक्रिया थांबते.
• यकृत आणि मूत्रपिंडाचे आरोग्य: व्हिटॅमिन डीचे रूपांतर वापरण्यायोग्य स्वरूपात करण्यासाठी, यकृत आणि किडनीचे कार्य व्यवस्थित असणे गरजेचे असते.

5. काय करावे? सुधारात्मक पावले:

व्हिटॅमिन डीची पातळी सुधारण्यासाठी जीवनशैलीत हे छोटे बदल करा:

1.       वेळेचे नियोजन: आठवड्यातून किमान 3-4 वेळा सकाळी 10 ते 3 या दरम्यान 15-30  मिनिटे थेट उन्हात घालवा.

2.       आहारात बदल: अंडी, फोर्टिफाइड दूध, मासे आणि मॅग्नेशियमसाठी बदाम, अक्रोड, अळशीच्या बिया (Flax seeds) यांचा समावेश करा.

3.       व्यायाम: नियमित व्यायामामुळे चयापचय क्रिया सुधारते, ज्यामुळे पोषक तत्वांचे शोषण चांगले होते.

4.       तपासणी: थकवा, अंगदुखी किंवा उदास वाटत असल्यास स्वतःच्या मनाने औषधे घेण्याऐवजी रक्ताची तपासणी करून घ्या. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच योग्य डोस सुरू करा.

समारोप:

व्हिटॅमिन डीची कमतरता,ही केवळ उन्हाची कमतरता नसून,ती आपल्या आधुनिक जीवनशैलीची फलश्रुती आहे. निसर्गाशी थेट संपर्क आणि संतुलित आहार,हीच यावरची गुरुकिल्ली आहे.लक्षात ठेवा: आरोग्य ही एक गुंतवणूक आहे, अंदाज नाही. त्यामुळे नियमित तपासणी करा आणि निरोगी राहा!

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

  

प्रसाद नातु.

होलीस्टिक हेल्थ कोच

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.