दीर्घ आयुष्याचे गुपित: एका मज्जातंतूमध्ये दडलंय

 ब्लॉग नं.2026/066

दिनांकः 7 मार्च, 2026.

 

मित्रांनो,

दीर्घ आयुष्याचे गुपित: तुमच्या शरीरातील 'या' एका मज्जातंतूमध्ये दडलंय आरोग्याचं रहस्य!

आपल्याला नेहमीच प्रश्न पडतो की, काही लोक वयाची शंभरी ओलांडूनही,इतके उत्साही आणि निरोगी कसे असतात? विज्ञानाने याचे उत्तर शोधले आहे आणि ते उत्तर आपल्या शरीरातच दडलेले आहे.प्रसिद्ध न्यूरोसर्जन आणि संशोधक डॉ. केविन ट्रेसी यांच्या मते, दीर्घायुष्याचे रहस्य आपल्या शरीरातील एका महत्त्वाच्या मज्जातंतूमध्ये आहे, जिचे नाव आहे— 'व्हॅगस नर्व्ह' (Vagus Nerve).आजच्या ब्लॉगमध्ये आपण या विषयी सविस्तर जाणून घेणार आहोत.

सविस्तर:  

गेल्या काही काळापासून योगाभ्यासक आणि मानसोपचारतज्ज्ञ,मानसिक शांततेसाठी 'व्हॅगस नर्व्ह'ला उत्तेजित करण्यावर भर देत आहेत. पण आता नवीन संशोधनातून असे समोर आले आहे की, ही मज्जातंतू फक्त मन शांत करत नाही, तर शरीरातील जळजळ (Inflammation) कमी करून,आपले आयुष्य वाढवण्यासही मदत करते.

जळजळ: आधुनिक युगातील सर्वात मोठा शत्रू:

डॉ. केविन ट्रेसी त्यांच्या 'द ग्रेट नर्व्ह' या पुस्तकात लिहितात की,आजच्या जगात संसर्गजन्य आजारांपेक्षा,'क्रॉनिक इन्फ्लॅमेशन' किंवा जुनाट जळजळ हा आरोग्यासाठी सर्वात मोठा धोका बनला आहे. कॅन्सर, हृदयरोग, मधुमेह आणि संधिवात यांसारखे आजार प्रत्यक्षात 'जळजळीचे आजार' आहेत.जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते,जगातील 75% मृत्यू हे अशाच गैर-संसर्गजन्य रोगांमुळे होतात.ही जळजळ रोखण्यासाठी व्हॅगस नर्व्ह ही एका 'रक्षक' सारखी भूमिका बजावते.

व्हॅगस नर्व्ह नक्की काय आहे?

'व्हॅगस' या शब्दाचा लॅटिन अर्थ आहे 'भटकणारा'. ही मज्जातंतू आपल्या मेंदूच्या स्टेमपासून सुरू होऊन,मानेच्या दोन्ही बाजूंनी थेट आपल्या पोटापर्यंत (आतड्यांपर्यंत) पसरलेली असते.यात सुमारे 2 लाख  तंतू असतात जे हृदय, फुफ्फुसे आणि पचनसंस्थेशी संवाद साधतात.

जेव्हा आपण तणावात असतो, तेव्हा शरीर 'लढ किंवा पळून जा' (Fight or Flight) या मोडमध्ये असते. व्हॅगस नर्व्ह या तणावाचा प्रतिकार करते आणि शरीराला 'विश्रांती आणि पचन' (Rest and Digest) या मोडमध्ये आणते. यामुळे हृदयाचे ठोके मंदावतात आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होते.

विज्ञानाने काय सिद्ध केले?

1998 मध्ये डॉ. ट्रेसी यांनी एका प्रयोगात असे पाहिले की, व्हॅगस नर्व्हला कृत्रिमरीत्या उत्तेजित केल्यास रक्तातील जळजळ निर्माण करणारे घटक 75% नी कमी होतात. या संशोधनामुळेच आता संधिवात आणि इतर ऑटोइम्यून आजारांवर उपचार करण्यासाठी या तंत्राचा वापर करण्यावर संशोधन सुरू आहे. जरी विज्ञानाला यातील प्रत्येक तंतूचे कार्य अजून पूर्णपणे उमजले नसले, तरी व्हॅगस नर्व्ह निरोगी आयुष्यासाठी महत्त्वाची आहे, हे मात्र निश्चित झाले आहे.

डॉ. केविन ट्रेसी यांच्या 3 सवयी: तुम्हीही करू शकता अनुकरण:

विज्ञानाने अजून सर्व गोष्टींवर शिक्कामोर्तब केले नसले तरी, डॉ. ट्रेसी स्वतःच्या आयुष्यात काही साध्या पद्धतींचा वापर करतात. ते याला 'पास्कलची बाजी' म्हणतात—म्हणजेच, जर या सवयींचा फायदा झालाच, तर आपले आयुष्य वाढू शकते, आणि तोटा तर काहीच नाही!

1. थंड पाण्याचे स्नान (Cold Showers):

डॉ. ट्रेसी आपली आंघोळ दोन-तीन मिनिटे थंड पाण्याचा शॉवर घेऊन संपवतात.सुरुवातीला थंड पाण्यामुळे शरीराला धक्का बसतो आणि हृदयाचे ठोके वाढतात,पण त्यानंतर लगेचच व्हॅगस नर्व्ह सक्रिय होऊन शरीराला शांत करते. हे 'रीसेट' बटण दाबण्यासारखे आहे.

2. नियमित व्यायाम:

आठवड्यातून पाच दिवस 30 ते 45 मिनिटे व्यायाम करणे हा त्यांचा नियम आहे. यात धावणे (कार्डिओ), वजन उचलणे (वेट ट्रेनिंग) आणि योगासने यांचा समावेश असतो. धावण्यामुळे हृदयाची कार्यक्षमता वाढते आणि विश्रांतीच्या वेळी हृदयाचे ठोके कमी राहतात, जे उत्तम 'व्हॅगल टोन'चे लक्षण आहे.

3. ध्यान धारणा (Meditation):

दररोज सकाळी 10 मिनिटे ध्यान केल्यामुळे रक्तातील दाहक बायोमार्कर्स कमी होतात,असे अनेक अभ्यासातून दिसून आले आहे.डॉ. ट्रेसी यांच्या मते, ध्यानामुळे मनावर आणि शरीरावर होणारा सकारात्मक परिणाम थेट व्हॅगस नर्व्हशी संबंधित असू शकतो.

समारोप:

दीर्घायुष्य हे केवळ नशिबावर अवलंबून नसून,ते आपल्या मज्जासंस्थेच्या आरोग्यावर अवलंबून आहे. संतुलित आहार आणि औषधांसोबतच,आपल्या व्हॅगस नर्व्हची काळजी घेणे,हा भविष्यातील आरोग्याचा मंत्र ठरणार आहे. तुम्ही आजपासून तुमच्या व्हॅगस नर्व्हला 'ट्युन' करण्यासाठी कोणती सवय लावणार आहात? थंड पाण्याचे स्नान की 10 मिनिटांचे ध्यान?

तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली? कमेंट्समध्ये नक्की कळवा आणि आरोग्यविषयक अशाच अधिक माहितीसाठी आमचा ब्लॉग फॉलो करा! पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा.

 

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.