उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा कसा द्यावा?

ब्लॉग नं. 2026/076.

दिनांक: 17 मार्च, 2026.    

मित्रांनो,

भारतातील उन्हाळा अनेकदा कडक आणि त्रासदायक असतो. तापमान वाढल्यामुळे शरीरात उष्णता वाढते, घाम जास्त येतो, थकवा जाणवतो आणि डिहायड्रेशनची शक्यता वाढते. अशा वेळी केवळ थंड पाणी पिणे हा उपाय पुरेसा नसतो. शरीराला नैसर्गिक पद्धतीने थंड ठेवण्यासाठी योग्य आहार, पाण्याचे प्रमाण, फळे आणि हलका व्यायाम यांचे योग्य नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक असते.या साऱ्याची माहिती आजच्या ब्लाॅगमधे करुन घेऊ.

सविस्तरः

उन्हाळ्यात जर आपण शरीराला योग्य प्रकारे थंडावा दिला, तर उष्माघात (Heatstroke), थकवा, पचनाचे त्रास आणि शरीरातील पाण्याची कमतरता यांसारख्या समस्या टाळता येतात.

चला तर मग पाहूया, उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा देण्यासाठी कोणते आहार, फळे आणि व्यायाम उपयुक्त आहेत.

1. शरीराला थंडावा देणारा आहारः

उन्हाळ्यात असा आहार घ्यावा जो शरीराचे तापमान नैसर्गिकरित्या संतुलित ठेवतो. काही पदार्थ शरीराला थंडावा देतात आणि पचनक्रिया देखील सुधारतात.

ताक – सर्वोत्तम नैसर्गिक कूलंट

ताक हे उन्हाळ्यासाठी सर्वात उपयुक्त पेय मानले जाते. ताकामध्ये प्रोबायोटिक्स, कॅल्शियम आणि खनिजे असतात, ज्यामुळे पचनक्रिया सुधारते आणि शरीराला हलके वाटते. ताकामध्ये जिरे पूड, कोथिंबीर आणि थोडे मीठ घालून प्यायल्यास ते अधिक चविष्ट आणि आरोग्यदायी बनते. दुपारच्या जेवणानंतर एक ग्लास ताक घेतल्यास पचन सुधारते आणि शरीराला थंडावा मिळतो.

दही आणि लस्सी:

दही हा प्रोबायोटिक्सचा उत्कृष्ट स्रोत आहे. दही पोटातील चांगल्या जिवाणूंची संख्या वाढवते, ज्यामुळे पचन सुधारते आणि शरीरातील उष्णता कमी होते. उन्हाळ्यात दुपारच्या जेवणात दही किंवा लस्सीचा समावेश केल्यास शरीराला आराम मिळतो आणि थकवा कमी होतो.

सब्जा बियाः

सब्जा बिया (Basil Seeds) या शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात. या बिया पाण्यात भिजवल्यावर फुगतात आणि शरीराला थंडावा देतात.या बिया लिंबू सरबत, दुध किंवा फळांच्या ज्यूसमध्ये टाकून पिणे फायदेशीर ठरते.

नारळ पाणीः

नारळ पाणी हे नैसर्गिक इलेक्ट्रोलाइट्सचे उत्तम स्रोत आहे. घामामुळे शरीरातून जे खनिजे आणि पाणी बाहेर पडते ते भरून काढण्यास नारळ पाणी मदत करते. आठवड्यातून 3 ते 4 वेळा नारळ पाणी प्यायल्यास शरीर ताजेतवाने राहते.

बडीशेप आणि खडीसाखर:

जेवणानंतर बडीशेप खाण्याची भारतीय परंपरा आहे. बडीशेप शरीरातील उष्णता कमी करते आणि पचनक्रिया सुधारते. थोडी बडीशेप आणि खडीसाखर एकत्र खाल्ल्यास शरीराला हलके वाटते आणि उष्णतेचा त्रास कमी होतो.

2. उन्हाळ्यातील सर्वोत्तम फळे:

उन्हाळ्यात पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेली फळे खाणे अत्यंत फायदेशीर असते. ही फळे शरीरातील पाण्याची कमतरता भरून काढतात.

कलिंगड आणि टरबूज:

कलिंगडामध्ये सुमारे 90 टक्के पाणी असते. त्यामुळे हे फळ शरीराला हायड्रेट ठेवण्यास मदत करते.उन्हाळ्यात दुपारच्या वेळी कलिंगड खाल्ल्यास शरीराला थंडावा मिळतो आणि थकवा कमी होतो.

काकडी:

काकडी हे उन्हाळ्यातील सर्वात उपयुक्त फळ/भाजी आहे. काकडीमध्ये पाण्याचे प्रमाण खूप जास्त असते. काकडी खाल्ल्याने शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडण्यास मदत होते आणि त्वचा ताजीतवानी राहते.

संत्री आणि मोसंबीः

संत्री आणि मोसंबी ही फळे व्हिटॅमिन C ने समृद्ध असतात. ही फळे प्रतिकारशक्ती वाढवतात आणि उन्हामुळे होणारा थकवा कमी करतात.त्यांचा रस घेतल्यास शरीराला ऊर्जा मिळते.

द्राक्षेः

द्राक्षे शरीराला ताजेतवाने ठेवतात आणि शरीरातील साखरेचे संतुलन राखण्यास मदत करतात.उन्हाळ्यात द्राक्षे खाल्ल्याने थकवा कमी होतो आणि शरीराला ऊर्जा मिळते.

कच्च्या कैरीचे पन्हेः

कच्च्या कैरीपासून बनवलेले पन्हे हे पारंपरिक भारतीय पेय आहे. पन्हे उष्माघातापासून संरक्षण करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानले जाते.उन्हाळ्यात पन्हे प्यायल्याने शरीराला थंडावा मिळतो आणि उष्णतेचा त्रास कमी होतो.

3. उन्हाळ्यासाठी योग्य व्यायाम:

उन्हाळ्यात अतिशय जास्त कष्टाचा व्यायाम करणे कधी कधी धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे हलका आणि संतुलित व्यायाम करणे योग्य ठरते.

प्राणायाम – शीतली आणि सीत्कारी:

शीतली आणि सीत्कारी हे खास शरीराला थंडावा देणारे प्राणायाम आहेत. या प्राणायामामुळे जिभेच्या माध्यमातून थंड हवा शरीरात प्रवेश करते आणि मन शांत होते. नियमितपणे हे प्राणायाम केल्यास ताण कमी होतो आणि शरीराला आराम मिळतो.

योगासने:

उन्हाळ्यात संथ आणि शांत योगासने करणे अधिक फायदेशीर ठरते.शवासन, बद्धकोणासन आणि चंद्रनमस्कार (Moon Salutation) यांसारखी आसने शरीर आणि मन दोन्ही शांत ठेवतात.

पोहणे:

पोहणे हा उन्हाळ्यासाठी सर्वोत्तम व्यायाम मानला जातो. यामुळे संपूर्ण शरीराचा व्यायाम होतो आणि शरीराचे तापमानही संतुलित राहते.

योग्य वेळ:

उन्हाळ्यात व्यायाम करण्यासाठी योग्य वेळ निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.सकाळी 6 ते 8 किंवा संध्याकाळी 7 नंतर व्यायाम करणे सुरक्षित असते. दुपारच्या कडक उन्हात व्यायाम करणे टाळले पाहिजे.

टाळावयाच्या गोष्टी:

उन्हाळ्यात काही गोष्टी टाळणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.जसे की, अति तिखट आणि मसालेदार पदार्थ कमी खावेत. कोरडे पदार्थ जसे बिस्किटे, फरसाण यांचे सेवन कमी करावे.जास्त मीठ असलेले पदार्थ टाळावेत.हे पदार्थ शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी करू शकतात.

महत्त्वाची आरोग्यदायी सवयः

आजकाल अनेक लोक फ्रिजमधील अत्यंत थंड पाणी पितात. परंतु खूप थंड पाणी पिणे आरोग्यासाठी चांगले नसते.मातीच्या माठातील पाणी हे शरीरासाठी सर्वात नैसर्गिक आणि आरोग्यदायी मानले जाते. माठातील पाणी नैसर्गिकरित्या थंड असते आणि पचनासाठी देखील चांगले असते.

समारोपः

उन्हाळ्यात शरीराला थंड ठेवण्यासाठी केवळ थंड पेये पुरेशी नसतात. योग्य आहार, पाण्याचे पुरेसे सेवन, पाण्याने भरपूर असलेली फळे आणि हलका व्यायाम यांचा योग्य समन्वय आवश्यक असतो.ताक, दही, नारळ पाणी, सब्जा बिया यांसारखे नैसर्गिक पदार्थ आहारात समाविष्ट करणे, कलिंगड आणि काकडीसारखी फळे खाणे आणि सकाळ-संध्याकाळ हलका व्यायाम करणे या सवयी अंगीकारल्यास उन्हाळ्याचा त्रास मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.आरोग्यदायी सवयींचा अवलंब केल्यास आपण उन्हाळा अधिक आनंदाने आणि उत्साहाने घालवू शकतो.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.