दाह (Inflammation): शरीराचा रक्षक की आजारांचा मूळ स्रोत?

ब्लॉग नं. 2026/043

दिनांक:12 फेब्रुवारी, 2026. 

मित्रांनो,      

दाह (Inflammation): शरीराचा रक्षक की आजारांचा मूळ स्रोत?

आपण आजकाल वारंवार ऐकतो की, “दाहामुळे आजार वाढतात”, “Inflammation कमी ठेवा”, “Low inflammation diet”. पण नेमका हा दाह म्हणजे काय? तो वाईटच असतो का? की तो शरीरासाठी आवश्यक आहे?  चला, या महत्त्वाच्या विषयाकडे थोडे सखोल पाहूया, आजच्या ब्लॉगमध्ये.

सविस्तर:   

दाह म्हणजे काय?

दाह (Inflammation) ही शरीराची एक नैसर्गिक संरक्षण प्रक्रिया आहे. जेव्हा शरीराला जखम, संसर्ग (infection), विषाणू, जंतुसंसर्ग किंवा कोणताही धोका जाणवतो, तेव्हा शरीराची रोगप्रतिकारक यंत्रणा सक्रिय होते. त्या प्रतिसादालाच दाह म्हणतात. साध्या भाषेत सांगायचे झालं तर, दाह म्हणजे शरीराचा “अलार्म सिस्टम” आहे.  

दाहाचे प्रकार (Types of Inflammation):

दाह मुख्यतः दोन प्रकारचा असतो:

1️⃣ तीव्र दाह (Acute Inflammation):

हा अल्पकालीन आणि उपयुक्त दाह असतो.उदाहरणार्थ: कापल्यावर सूज येणे, जखमेभोवती लालसरपणा, ताप येणे किंवा घशाला सूज येणे.हा दाह काही गंभीर नसल्याचे सुचवितो. हा दाह शरीराला बरे होण्यासाठी मदत करतो.हा दाह काही दिवसांत किंवा आठवड्यात आपोआप कमी होतो.हा दाह आवश्यक आणि संरक्षणात्मक असतो.

2️⃣ दीर्घकालीन दाह (Chronic Inflammation):

हा धोकादायक आणि आजारांना आमंत्रण देणारा दाह असतो.याची वैशिष्ट्ये म्हणजे हा दीर्घकाळ टिकतो (काही महिने–वर्षे) , हा कोणतीही स्पष्ट जखम किंवा संसर्ग नसतानाही चालू राहतो आणि काही दिवसांनी शरीराच्याच पेशींवर हल्ला करतो. हा “सायलेंट किलर” मानला जातो.

दीर्घकालीन दाहामुळे होणारे आजार:

वैद्यकीय संशोधनानुसार अनेक आजारांचे मूळ कारण Chronic Inflammation आहे. हे उघड झाले आहे. हे आजार प्रामुख्याने पुढीलप्रमाणे आहेत, मधुमेह (Type 2 Diabetes), हृदयरोग (Heart Disease), उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा, सांधेदुखी, संधिवात (Arthritis),  अल्झायमर व स्मृतिभ्रंश, कॅन्सर, ऑटोइम्युन आजार तसेच नैराश्य (Depression). म्हणूनच दाहाला “सर्व आजारांची मूक मुळं” असे म्हटले जाते.

दीर्घकालीन दाह होण्याची कारणे:

🍔 1. चुकीचा आहार:

जसे की, साखर जास्त खाणे, रिफाइन्ड कार्बोहायड्रेट खाणे, ट्रान्स फॅट खाणे तसेच जंक फूड, पॅकेज्ड अन्न खाणे.

🧘 2. ताणतणाव (Stress):

सततचा मानसिक ताण, अपुरी विश्रांती, मनांत असलेली नकारात्मक भावना.

😴 3. अपुरी झोप:

साधारणतः आपण झोपेकडे दुर्लक्ष करत असतो.पण दाह होण्याचे हे एक कारण आहे. 6 तासांपेक्षा कमी झोप घेणे तसेच झोप घेतली तरी, झोपेची गुणवत्ता खराब असणे.याचा अर्थ शांत झोप न लागणे.   

🚶 4. शारीरिक निष्क्रियता:

आज काल कामाच्या जागी सतत बसून काम  करावे लागते. आणि कामाचे तास देखिल अनियमित असल्याने व्यायामाचा अभाव दिसून येतो.   

🚬 5. धूम्रपान व मद्यपान: तसं तर धूम्रपान आणि मद्यपान वाईटच पण त्यात त्याचा अतिरेक झाला तर त्याचा  परिणाम वाईट होत असतो.    

🦠 6. आतड्यांचे आरोग्य बिघडणे (Gut Health):  

दाहाची लक्षणे कशी ओळखाल ?

दीर्घकालीन दाहाची लक्षणे फार स्पष्ट नसतात.पण ती खालील प्रमाणे आढळून येतात. ज्यात सतत थकवा,अंगदुखी, वजन कमी/वाढ न कळत होणे, पचनाच्या तक्रारी, सांधेदुखी, मेंदू धुसर वाटणे (Brain Fog) आणि वारंवार आजारपण ही कारणे आढळून येऊ शकतात.  

दाह कमी करण्यासाठी काय करावे?

🥗 1. दाहविरोधी आहार (Anti-inflammatory Diet) खाण्याचे पदार्थ:

यांत हिरव्या पालेभाज्या, फळे (बेरीज, पेरू, सफरचंद), हळद,आले, लसूण, ओमेगा-3 फॅटी अॅसिड (अळशी, अक्रोड), दही, ताक याचे सेवन करू शकता.  

टाळावयाचे पदार्थ: साखर, मैदा, तळलेले पदार्थ, प्रोसेस्ड फूड

🧘‍♂️ 2. नियमित व्यायाम:

जसे की चालणे, योग, प्राणायाम, स्ट्रेचिंग. हे एकंदरीत दिवसाला किमान 30–45 मिनिटे करावे.  

😴 3. पुरेशी व दर्जेदार झोप:

कमीतकमी 7–8 तासाची शांत झोप, आणि ठराविक वेळेला झोपणे.

🧠 4. ताणतणाव कमी करा:

ताणतणाव कमी करण्यासाठी ध्यान,श्वसन तंत्र वापरणे, तसेच स्वतःचे छंद जोपासणे,आणि सकारात्मक विचार करणे.  

🌿 5. नैसर्गिक उपाय:

नैसर्गिक उपायांमद्धे हळदीचे दूध, कोमट पाणी घेणे तसेच त्रिफळा (डॉक्टरांच्या सल्ल्याने) घेणे.  

समारोप:

शरीरात होणारी दाह ही शरीराची दुधारी तलवार आहे. योग्य वेळी वापरली तर रक्षण करते, पण कायम उघडी ठेवली तर स्वतःलाच इजा करते.थोडक्यात म्हणता येईल की, तीव्र दाह हा शरीराचा मित्र आहे आणि  दीर्घकालीन दाह हा शरीराचा शत्रू आहे. आपला आहार, जीवनशैली आणि मानसिक आरोग्य सुधारून आपण दाहावर नियंत्रण ठेवू शकतो आणि अनेक आजार टाळू शकतो.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.