दाह आणि मधुमेह, खूप जवळचा संबंध

 ब्लॉग नं. 2026/055.

दिनांक: 24 फेब्रू, 2026.  

मित्रांनो,

            मधुमेह (Diabetes) हा फक्त रक्तातील साखर वाढण्याचा आजार नसून, तो संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारा चयापचयाचा (metabolic) विकार आहे. आजच्या वैद्यकीय संशोधनानुसार,दीर्घकालीन दाह (Chronic Inflammation) हा मधुमेहाच्या मुळाशी असलेला एक महत्त्वाचा घटक आहे.दाह म्हणजे काय? हे आपण आठ दिवसांपूर्वी बघितले आहे,आज दाह आणि मधुमेह यावर जाणून घेऊ या.

सविस्तर:   

दाह म्हणजे काय?

दाह ही शरीराची संरक्षण प्रक्रिया आहे.जखम,संसर्ग किंवा धोका आल्यावर शरीर दाह निर्माण करते.
पण हा दाह जर दीर्घकाळ चालू राहिला, तर तो शरीरासाठी घातक ठरतो. मधुमेहामध्ये नेमका हाच दीर्घकालीन दाह भूमिका बजावतो.

दाह मधुमेह कसा निर्माण करतो?

1.दाह आणि इन्सुलिन प्रतिकार (Insulin Resistance):

Type 2 मधुमेहाचे प्रमुख कारण म्हणजे इन्सुलिन प्रतिकार.दाहामुळे शरीरात Cytokines नावाचे रासायनिक द्रव्य वाढतात.ही द्रव्ये इन्सुलिनच्या कार्यात अडथळा निर्माण करतात.पेशींना इन्सुलिनचा संदेश नीट समजत नाही. परिणामी रक्तातील साखर वाढते. म्हणजेच, दाह→ इन्सुलिन प्रतिकार → मधुमेह.

2.लठ्ठपणा, दाह आणि मधुमेह यांचे त्रिकोण:

लठ्ठपणा हा केवळ वजनाचा प्रश्न नाही.चरबीच्या पेशी (Fat Cells) स्वतः दाह निर्माण करतात. पोटावरील चरबी (Visceral Fat) जास्त धोकादायक आहे. ही चरबी सतत दाहकारी रसायने सोडते.त्यामुळे लठ्ठ व्यक्तींमध्ये मधुमेहाचा धोका अधिक असतो.

3. दाहामुळे स्वादुपिंडावर (Pancreas) परिणाम:

स्वादुपिंडातील बीटा पेशी इन्सुलिन तयार करतात.दीर्घकालीन दाह या पेशींना नुकसान पोहोचवतो.

इन्सुलिन तयार होण्याची क्षमता कमी होते, कालांतराने मधुमेह नियंत्रणाबाहेर जातो.मधुमेहामुळे दाह वाढतो का?

होय. हा संबंध दोन बाजूंनी चालणारा (Bidirectional) आहे. मधुमेहामुळे दाह वाढतो. दाहामुळे मधुमेह बळकट होतो. कारण, रक्तातील जास्त साखर पेशींना इजा करते, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस वाढतो आणि रक्तवाहिन्यांमध्ये सूज येते.त्यामुळे हृदयरोग, किडनी विकार, न्यूरोपथी यांचा धोका वाढतो.

दाह आणि मधुमेहाच्या गुंतागुंती

दीर्घकालीन दाहामुळे खालील गुंतागुंती वाढतात:

हृदयविकार, स्ट्रोक, डोळ्यांचे विकार (रेटिनोपथी), किडनी आजार, पायांची जखम न भरणे आणि नसांचे विकार (Neuropathy) इत्यादि आजार उदभवू शकतात.  

दाह ओळखण्यासाठी तपासण्या:-  डॉक्टर काही चाचण्या सुचवतात. त्या खालीलप्रमाणे आहेत.  

CRP (C-Reactive Protein), ESR , HbA1c, Fasting Insulin आणि Lipid Profile.

वाढलेला CRP म्हणजे शरीरात दाह चालू आहे.

मधुमेहात दाह कसा कमी करावा?

1. दाहविरोधी आहार:

खाण्यास योग्य:

हळद, आले, लसूण, हिरव्या भाज्या, अळशी, अक्रोड, डाळी, दही, ताक

काय टाळावे:

साखर, गोड पेये, मैदा, तळलेले पदार्थ, प्रोसेस्ड फूड इत्यादि.  

2. नियमित व्यायाम:

चालणे, योग, प्राणायाम यामुळे  इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढते, दाह कमी होतो

3. झोप आणि ताणतणाव नियंत्रण:

7–8 तास झोप, ध्यान, श्वसन तंत्र यामुळे मानसिक शांतता लाभते.  

4. औषधांचे महत्त्व:

काही मधुमेहाची औषधे (उदा. Metformin),ती फक्त केवळ साखरच नाही तर दाहही कमी करतात. पण औषधे नेहमी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत.

समारोप:

मधुमेह आणि दाह यांचा संबंध अतूट आहे. दाह वाढला तर मधुमेह बिघडतो आणि मधुमेह वाढला तर दाह वाढतो.या दुष्टचक्रातून बाहेर पडायचे असेल तर, योग्य आहार, नियमित हालचाल,मानसिक आरोग्य आणि योग्य उपचार हे चार स्तंभ मजबूत करणे आवश्यक आहे.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीवर आणि या क्षेत्रातील तज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतांवर आधारित आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.