मेंदूत स्वतःला बदलण्याची अद्भुत क्षमता म्हणजे न्यूरोप्लॅस्टिसिटी

 ब्लॉग नं: 2025/035.

दिनांक: 4 फेब्रूवारी, 2026.

मित्रांनो,  

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी : मेंदूत स्वतःला बदलण्याची अद्भुत क्षमता

आपण अनेकदा म्हणतो, “आता माझं वय झालं, सवयी बदलणं कठीण आहे” किंवा “मेंदू एकदा घडला की बदलत नाही.” पण आधुनिक न्यूरोसायन्स हे स्पष्टपणे सांगते की मेंदू सतत बदलत असतो. या विलक्षण क्षमतेलाच म्हणतात — न्यूरोप्लॅस्टिसिटी (Neuroplasticity).आज आपण न्यूरोप्लॅस्टिसिटी म्हणजे काय? हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करू या.

सविस्तर: 

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी म्हणजे, अनुभव, शिकणे, विचार, भावना, दुखापत किंवा उपचारांच्या परिणामामुळे मेंदूची रचना आणि कार्य बदलण्याची क्षमता. सोप्या शब्दांत सांगायचं तर, आपला मेंदू ‘स्टॅटिक’ नसून ‘डायनॅमिक’ आहे.

पूर्वी काय समजलं जात होतं?

एकेकाळी असा समज होता की, मेंदू बालपणातच पूर्ण विकसित होतो, एकदा न्यूरॉन्स नष्ट झाले की ते पुन्हा निर्माण होत नाहीत आणि वृद्धत्वात मेंदू बदलू शकत नाही

पण संशोधनाने हे सर्व गैरसमज खोटे ठरवले.

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी कसं काम करते?

मेंदूमध्ये अब्जावधी न्यूरॉन्स (Neuron) असतात. हे न्यूरॉन्स एकमेकांशी सिनॅप्स (Synapse) द्वारे जोडलेले असतात. जेव्हा आपण, नवीन कौशल्य शिकतो, सतत एखाद्या गोष्टीचा विचार करतो,नव्या सवयी लावून घेतो. तसेच, ध्यान, वाचन, संगीत, व्यायाम करतो. तेव्हा काही न्यूरॉन कनेक्शन्स मजबूत होतात.
न वापरलेली कनेक्शन्स कमकुवत होतात किंवा नाहीशी होतात.हेच आहे “Use it or Lose it” तत्त्व.

न्यूरोप्लॅस्टिसिटीचे प्रकार

1️⃣ स्ट्रक्चरल न्यूरोप्लॅस्टिसिटी:   

स्ट्रक्चरल न्यूरोप्लॅस्टिसिटी म्हणजे मेंदूच्या रचनेत होणारे बदल होय. ज्यात, नवीन न्यूरल कनेक्शन्स तयार होणे आणि काही भागांचा आकार वाढणे यांचा समावेश होतो. उदा : सतत वाचन करणाऱ्यांचा मेंदूतील भाषा संबंधित भाग अधिक सक्रिय होतो.

2️⃣ फंक्शनल न्यूरोप्लॅस्टिसिटी:

फंक्शनल न्यूरोप्लॅस्टिसिटी एका भागाचे काम दुसरा भाग करायला लागतो. उदा : स्ट्रोकनंतर रुग्ण पुन्हा बोलायला किंवा चालायला शिकतो. मेंदू दुखापतीनंतर दुसरे भाग कार्य स्वीकारतात.

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी आणि मानसिक आरोग्य:

न्यूरोप्लॅस्टिसिटीमुळे खालील मानसिक स्थितींमध्ये सुधारणा शक्य होते. नैराश्य (Depression), चिंता विकार (Anxiety Disorders), OCD, PTSD, व्यसनाधीनता आणि Overthinking यांचा समावेश होतो. 

CBT, ध्यान, थेरपी, सकारात्मक विचारसरणी:

            हे सगळे मेंदूचे नवीन हेल्दी पॅटर्न तयार करतात.वय वाढल्यावरही न्यूरोप्लॅस्टिसिटी शक्य आहे का? होय. निश्चितच. वय वाढल्यावर बदल थोडा मंद होतो, पण अशक्य होत नाही कारण मेंदू शिकतच आणि याच कारणामुळे, वृद्ध व्यक्ती नवीन भाषा शिकू शकते, संगीत, लेखन, संगणक वापर शिकू शकते.

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी वाढवण्यासाठी काय करावे?

1. सतत नवीन गोष्टी शिका:

नवीन भाषा, वाद्य शिकणे किंवा लेखन, वाचन करणे. 

2. ध्यान आणि माइंडफुलनेस:

दररोज 10–15 मिनिटे ध्यान आणि माइंडफुलनेस यावर लक्ष द्यावे. ज्याप्रमाणे, विचारांवर नियंत्रण येते  आणि मेंदू शांत होतो.

3. शारीरिक व्यायाम:

शारीरिक व्यायाम जसे की,चालणे, योग, प्राणायाम करणे. यामुळे मेंदूत BDNF वाढतो.ज्याला खरे तर

Brain Derived Neurotrophic Factor)

4. सवयी जाणीवपूर्वक बदला:

नकारात्मक विचार बदला, त्याऐवजी सकारात्मक प्रतिसाद द्या.

5. झोप आणि आहार:

            पुरेशी झोप घ्या आणि ओमेगा-3, फळे, भाज्या खा. साखर आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ कमी आहारात घ्या.  

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी आणि जीवन परिवर्तन:

आपल्या सवयी, स्वभाव, भीती, आत्मविश्वास हे सगळे न्यूरल पॅटर्न्स आहेत.म्हणजेच आपण बदलू शकतो. आपली विचारसरणी बदलू शकतो.आणि आपलं आयुष्य बदलू शकतो.

समारोप:

न्यूरोप्लॅस्टिसिटी ही निसर्गाने दिलेली एक अद्भुत देणगी आहे. ती आपल्याला सांगते,  “तू थांबलेला नाहीस. तू शिकू शकतोस. तू बदलू शकतोस.” मेंदूला योग्य दिशा दिली, तर तो स्वतःला नव्याने घडवत असतो.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

  

प्रसाद नातु.

(आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.