Special Intensive Revision (SIR) बद्दल सारे काही

ब्लॉग:  2023/330.

दिनांकः 24 नोव्हेंबर, 2025.

 

मित्रांनो, 

खरं पाह्यला गेलं तर, राष्ट्रीय निवडणूक आयोगाचे हे काम आहे की त्यांनी,विरोधी पक्षांच्या विखारी प्रचाराविरुध्द लोकशिक्षणाची चळवळ उभारुन,Special Intensive Revision (SIR) बद्दल लोकांना समजावून सांगायला हवं की,SIR ने खऱ्या अर्थाने निवडणूक निष्कलंक होऊ शकणार आहे.पण ते तसं करत नाहीत, माझ्या तर्फे एक सुविद्य नागरिक म्हणून आजचा ब्लॉग हा प्रयत्न.

सविस्तरः

भारतीय लोकशाहीची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे मताधिकार आणि हा मताधिकार खऱ्या अर्थाने प्रभावी ठरतो तेव्हा, जेव्हा मतदारयादी निर्दोष, अचूक व अद्ययावत असते. यासाठीच भारताची निवडणूक आयोग (ECI) वेळोवेळी मतदार याद्यांची पडताळणी करते. यापैकी सर्वात महत्त्वाचा व व्यापक उपक्रम म्हणजे Special Intensive Revision, किंवा संक्षिप्तरूपात SIR.

हा उपक्रमाचा उद्देश काय? 

SIR म्हणजे नेमके काय?

Special Intensive Revision (SIR) हा मतदारयादीचा विशेष सखोल व व्यापक पुनरावलोकन उपक्रम आहे. साध्या ‘Summary Revision’पेक्षा हा उपक्रम खूप वेगळा आहे, कारण यात घर-घर जाऊन प्रत्यक्ष तपासणी केली जाते.यात खालील गोष्टी तपासल्या जातात.

1.मतदारांची नावे योग्य आहेत का?

2.एकाच व्यक्तीची नावे दोन ठिकाणी तर नाहीत?

3.मृत व्यक्तींची नावे अद्याप सूचीमध्ये तर नाहीत?

4.वयाची पात्रता पूर्ण असूनही अनेकांचे नावे यादीत तर नाहीत ना?

यांसारख्या सर्व मुद्द्यांची सखोल तपासणी BLO (Booth Level Officer) करते.

SIR का राबवले जाते?

1️⃣ मतदारयादी शुद्ध आणि अचूक करणे:

वेळोवेळी अनेक कारणांनी मतदारयादीत चुका राहतात, जसे की, मृत व्यक्तींची नावे, स्थलांतरित झालेले लोक, किंवा डुप्लिकेट नावे. SIR मध्ये ही सर्व चुकीची नावे काढून टाकली जातात.

2️⃣ नवीन पात्र मतदारांचा समावेश:

– 18 वर्षे पूर्ण केलेले युवक,

– कुटुंबासह नवीन ठिकाणी स्थलांतर केलेले नागरिक,

– पूर्वी नोंदणी न झालेल्या प्रौढ व्यक्ती…

यांना यादीत योग्य जागा मिळावी, हा उद्देश.

3️⃣लोकशाहीची पारदर्शकता वाढवणे:

अचूक मतदारयादी म्हणजे निवडणुका अधिक स्वच्छ व विश्वासार्ह.

4️⃣ जलद बदलणाऱ्या लोकसंख्येचे प्रतिबिंब:

शहरीकरण, स्थलांतर, झोपडपट्ट्या ते पुनर्वसन अशा बदलांनी मतदारयादी जुनाट होते. SIR ही समस्या दूर करते.

SIR मध्ये प्रक्रिया कशी असते?

1. घर-घर सर्वेक्षण:

BLO तुमच्या घरी येतो आणि तपशील नोंदवतो. चुकीची माहिती असल्यास ती सुधारणे किंवा नवीन अर्ज देणे आवश्यक असते.

2. आवश्यक कागदपत्रांची तपासणी:

जन्मतारीख, राहण्याचा पत्ता, इत्यादी कागदपत्रांची तपासणी केली जाते. अनेक ठिकाणी आधार क्रमांकही मागवला जातो (परंतु तो ऐच्छिक आहे).

3. मसुदा मतदारयादी जाहीर करते:

सर्वेक्षणानंतर एक Draft Roll जाहीर होते. यानंतर तुम्ही:

नाव चुकले असल्यास दुरुस्ती,

नाव गहाळ असल्यास समावेश,

चुकीच्या नावांविरुद्ध हरकती दाखल करू शकता.

4. अंतिम मतदारयादी:

हरकतींचे निपटारे करून आणि दुरुस्त्या समाविष्ट करून अंतिम मतदारयादी जाहीर केली जाते—यावर आधारितच निवडणुका घेतल्या जातात.

सध्या SIR कुठे राबवले जात आहे?

2025–26 वर्षात देशभरात टप्प्याटप्प्याने SIR सुरू आहे. यात पुढील राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर घर-घर सर्वेक्षण केले जात आहे:

1.उत्तर प्रदेश

2.राजस्थान

3.गुजरात

4.महाराष्ट्र (काही जिल्हे प्रक्रियेत)

5.तामिळनाडू

6.मध्य प्रदेश

7.केरळ

8.पश्चिम बंगाल

9.गोवा

आणि काही केंद्रशासित प्रदेश

ECI च्या मते हा उपक्रम 2003 नंतरचा सर्वात मोठा व सखोल उपक्रम आहे.

SIR संबंधी काही वादग्रस्त बाबी:

1. जादा कागदपत्रांचा ताण:

प्रत्येक नागरिकाकडे सर्व कागदपत्रे असतीलच असे नाही. त्यामुळे गरीब, भटक्या, स्थलांतरित वर्गातील लोकांना अडचण येऊ शकते.

2. मतदारांचे नाव गहाळ होण्याची भीती:

तपासणी चुकीची झाली किंवा BLO ने भेट न दिल्यास काही पात्र नागरिकांचेही नाव वजा होण्याची भीती व्यक्त होते.यासाठी नागरिकांनी काळजी घेणे गरजेचे.  

3. कायदेशीर बाबी:

काही राज्यांमध्ये SIR ची पद्धत 2003 च्या नमुन्यापेक्षा वेगळी असल्याची टीकाही होते.

तथापि, निवडणूक आयोग नेहमीच स्पष्ट करतो की,हा उपक्रम निवडणूक प्रक्रियेची पारदर्शकता सुनिश्चित करण्यासाठी आहे.

सर्वसामान्य मतदारांनी काय करावे?

✔ BLO घरी आला की योग्य माहिती द्या

✔ आपली कागदपत्रे उपलब्ध करून द्या

✔ नाव Draft यादीत तपासा

✔ नाव चुकले असल्यास लगेच दुरुस्ती अर्ज करा

✔ नवीन नोंदणीसाठी FORM 6 भरा

✔ मृत व्यक्तींच्या नावांविषयी FORM 7 मधून हरकती नोंदवा

मतदारयादीत नाव अचूक असणे हे तुमच्या मताधिकाराच्या संरक्षणाशी थेट संबंधित आहे. म्हणून हा उपक्रम गांभीर्याने घ्या.

SIR का महत्त्वाचा आहे?

1.भारतीय लोकशाहीचा पाया मजबूत करतो.

2.निवडणुकीतील पारदर्शकतेत भर घालतो.

3.गहाळ व पात्र नागरिकांना मताधिकार मिळवून देतो.

4.डुप्लिकेट व बनावट नावे हटवतो

5.निवडणूक व्यवस्थापन अधिक शास्त्रीय व सक्षम करतो.

समारोपः

Special Intensive Revision (SIR) हा केवळ प्रशासनिक उपक्रम नाही; तो प्रत्येक मतदाराच्या अधिकारांचे रक्षण करणारी प्रक्रिया आहे. अचूक मतदारयादी म्हणजे निरोगी लोकशाही. त्यामुळे तुम्ही स्वतःही यात सक्रिय सहभाग घ्या, आणि आपल्या सभोवतालच्या लोकांनाही योग्य माहिती द्या.

विरोधी पक्षांचे,SIR लोकशाहीवादी नाही म्हणणे तद्दन मुर्खपणाचे आणि खोटारडेपणाचे आहे हे लक्षांत येईल.

आजचा हा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 प्रसाद नातु.

 (आरोग्य आणि जीवनशैली विषयांवर लेखन करणारे लेखक)

 📝 टीप: हा लेख केवळ माहितीपुरता आहे. कोणताही वैद्यकीय सल्ला घेण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क करावा.