लिव्ह-इन रिलेशनशिप: बदलती नाती, समाजाची नव्या विचारांशी गाठ

ब्लॉग नं. 2025/195

दिनांक: 15 जुलै, 2025.

मित्रांनो, 

विवाहाच्या संकल्पनेत, आता लिव्ह-इन रिलेशनशिप हा एक नवा प्रकार उदयास आला. साधारणतः १९९० च्या दशकात लिव्ह-इन रिलेशनशिपला भारतात या संकल्पनेला सुरुवात झाली. नवरा आणि बायको यांना एकमेकांना व्यवस्थित जाणून घेणे शक्य व्हावे म्हणून वर्ष,सहा महिने कायदेशीर विवाह न करता एकत्र रहाणे हा या संकल्पनेचा अर्थ. अर्थात, सगळेच लोक ज्याप्रमाणे हा रस्ता निवडत नसले,तरी जास्त फॉरवर्ड लोकांच्या मध्ये हे प्रमाण अधिक बघायला मिळते. काही वेळेस नंतर लग्न करणे हे ध्येय देखील नसते.आजच्या ब्लॉग मध्ये  लिव्ह-इन रिलेशनशिप बद्दल जाणून घेणार आहोत.         

👫 लिव्ह-इन रिलेशनशिप: बदलती नाती, समाजाची नव्या विचारांशी गाठ

हल्लीच्या काळात नात्यांचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. लग्नाआधी काही काळ एकत्र राहणे, म्हणजेच लिव्ह-इन रिलेशनशिप, हा ट्रेंड भारतात देखील हळूहळू स्वीकारला जाऊ लागला आहे. काहींना हा प्रकार आधुनिक वाटतो, काहींना अस्वीकार्य. पण हे नातं समाज, कायदा, आणि वैयक्तिक जीवनावर नेमका कसा परिणाम करते? याचा विचार करणे गरजेचे 

🏡 लिव्ह-इन रिलेशनशिप म्हणजे काय?

लिव्ह-इन रिलेशनशिप म्हणजे एक स्त्री व पुरुष, लग्न न करता, परस्पर सहमतीने एकत्र राहणे. ते पती-पत्नीसारखेच एकत्र आयुष्य जगतात, पण त्यांच्या नात्याला कायदेशीर लग्नाचे स्वरूप दिलेले नसते.

🌐 बदलती जीवनशैली आणि लिव्ह-इनचा स्वीकार:

पूर्वीच्या काळात विवाह म्हणजे केवळ दोन व्यक्तींचे नव्हे, तर दोन कुटुंबांचे बंधन मानले जात होते. पण आजच्या तरुण पिढीला स्वातंत्र्य, समजूतदारपणा, आणि वैयक्तिक निर्णयक्षमता अधिक महत्त्वाची वाटते. त्यामुळे लग्नाआधी एकत्र राहून, नातं समजून घेणे त्यांना योग्य वाटते.

शहरी भागात, विशेषतः शिक्षित युवक-युवतींमध्ये लिव्ह-इन रिलेशनशिपचा स्वीकार वाढत आहे. त्यामुळे नात्यातील अपेक्षा, सवयी, आणि भावनिक जुळवणूक याचा अनुभव येतो.

🧭 समाजाच्या दृष्टीने बदलाची गरज:

समाजात अजूनही लिव्ह-इन रिलेशनशिपबाबत अनेक गैरसमज आणि चुकीची मतं प्रचलित आहेत. अशा नात्यांकडे बोट दाखवण्याची मानसिकता बऱ्याच ठिकाणी आहे. मात्र, व्यक्तीस्वातंत्र्य, नवीन विचारसरणी, आणि प्रामाणिकपणा या मुल्यांचं महत्त्व लक्षात घेऊन समाजानेही याकडे परिपक्वतेने पाहण्याची गरज आहे.

शहरांमध्ये ही संकल्पना झपाट्याने स्वीकारली जात असली तरी ग्रामीण भागात अजूनही ती वर्ज्य मानली जाते. अशा वेळी शिक्षण, संवाद, आणि समजावून सांगणं या गोष्टी समाज बदलण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.

📚 कायद्याची मदत हवीच:

लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहणाऱ्या स्त्रियांना संरक्षण देण्यासाठी कायद्याची मदत आवश्यक आहे. Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005 या कायद्यानुसार, लिव्ह-इनमध्ये राहणाऱ्या महिलांनाही काही अधिकार मिळतात. पण प्रत्यक्षात अनेक महिलांना याची माहितीच नसते.त्यामुळे अशा नात्यांमध्ये जाण्यापूर्वी कायदेशीर बाबी समजून घेणे, आवश्यक कागदपत्र असणे आणि कायद्यानुसार योग्य सल्ला घेणे हितावह ठरते.

🕊️ लिव्ह-इन म्हणजे बिनधास्तपणा नाही:

अनेकदा लिव्ह-इनबाबत एक गैरसमज असतो की, “लग्न नसेल तर जबाबदारीही नाही.” पण हे पूर्णतः चुकीचे आहे. लिव्ह-इन रिलेशनशिप हे केवळ सोयीसाठी नसून, पूर्णपणे समजून-उमजून घेतलेले सहजीवन असते.त्यात देखील जबाबदाऱ्या, भावना, निर्णय, आणि त्याचे परिणाम यांचं भान ठेवणं तितकंच गरजेचं आहे, जितकं एका वैध विवाहात असतं.

समारोप:

लिव्ह-इन रिलेशनशिप ही केवळ पाश्चिमात्य संस्कृतीची नक्कल नाही, तर बदलत्या काळाची गरज आणि व्यक्तिस्वातंत्र्याचा भाग आहे. समाजाने ही संकल्पना काळानुरूप समजून घेणं गरजेचं आहे.तथापि, अशा नात्यात प्रवेश करताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:नात्याविषयी स्पष्टता ठेवा, कायदेशीर हक्कांची माहिती घ्या.एकमेकांचा आदर ठेवा.जबाबदारीची पूर्ण जाणीव ठेवा. भावनिक आणि मानसिक स्थैर्य टिकवा.प्रेम हे स्थायिक असावं, नावात नव्हे तर वागण्यात दिसावं. नातं कोणत्याही स्वरूपात असो – त्यात माणुसकी, समजूतदारपणा, आणि विश्वास हाच पाया असावा.

आजचा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

✍🏻 लेखक: प्रसाद नातु

(आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखक)