मधुमेह नियंत्रणाचे दोन आधारस्तंभ

 ब्लॉग नं. 2025/239.  

दिनांक: 28 ऑगस्ट, 2025. 

मित्रांनो,

मधुमेह नियंत्रणाचे दोन आधारस्तंभ: HbA1c आणि SMBG

            तुम्ही कदाचित आश्चर्य करत असाल किंवा तुम्हाला कंटाळवाणे झाले असेल की, मी मधुमेहावर एवढे ब्लॉग कां लिहीत असतो,मला मधुमेह आहे म्हणून? तर निश्चितच नाही. तर भारत सध्या मधुमेहाच्या मूक साथीचा सामना करत आहे.भारतात अंदाजे 10 कोटी लोक मधुमेही आणि 13 कोटी लोक प्रिडायबिटीज अवस्थेत आहेत. हा माझ्या चिंतेचा विषय आहे,आणि ब्लॉगच्या माध्यमातून मधुमेहाविषयी मला जेवढी जागृती करता येईल तेवढी करायची आहे,कारण यांचे दुष्परिणाम मला माहित आहेत. प्रिडायबिटीजची संख्या चिंताजनक आहे आणि यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी,रक्तातील साखरेचे नियमित निरीक्षण करणे केवळ वैद्यकीय सल्ला राहिलेले नाही, तर दैनंदिन आरोग्य साधन बनले आहे.यावर आहे माझा आजचा ब्लॉग.

सविस्तर: 

मधुमेह व्यवस्थापनात दोन महत्त्वाची साधने आहेत:

1.       HbA1c चाचणी

2.       रक्तातील ग्लुकोजचे स्वयं-निरीक्षण (Self-Monitoring of Blood Glucose – SMBG)

दोन्हींची भूमिका वेगळी असली तरी ती एकमेकांना पूरक आहेत. चला, त्यांचा सविस्तर परिचय करून घेऊया.

HbA1c म्हणजे काय?

HbA1c चाचणी, किंवा ग्लायकेटेड हिमोग्लोबिन चाचणी, गेल्या ३ महिन्यांतील सरासरी रक्तातील साखरेची पातळी मोजते.

WHO आणि RSSDI नुसार संदर्भ श्रेणी:

<5.7% – सामान्य पातळी

5.7% ते 6.4% – प्रीडायबिटीज दर्शवू शकते

≥6.5% – मधुमेहाशी संबंधित असू शकते (तथापि, निदान डॉक्टरांच्या पुष्टीनेच करावे)

ही चाचणी,तुम्हाला मागील तीन महिन्यांत रक्तातील साखरेचे एकूण नियंत्रण,कसे होते हे समजते. मात्र, एखाद्या दिवसातील साखरेतील चढ-उतार ही चाचणी दाखवत नाही.

SMBG म्हणजे काय?

SMBG म्हणजे घरी ग्लुकोमीटरच्या मदतीने रक्तातील साखरेची तपासणी करणे.यामुळे त्या क्षणी रक्तातील साखरेची पातळी कळते आणि दैनंदिन निर्णय घेणे सोपे होते.

सामान्य चाचणी वेळा (डॉक्टरांच्या सल्ल्याने वैयक्तिकृत करा):

1.सकाळी उपाशीपोटी (<100 mg/dL)

2.जेवणापूर्वी व जेवणानंतर (80–130 mg/dL; <180 mg/dL)

3.झोपण्यापूर्वी

4.व्यायामापूर्वी व नंतर

5.तब्येत बिघडल्यास किंवा हायपोग्लायसेमियाची लक्षणे असल्यास (<70 mg/dL असल्यास त्वरित उपचार)

6.सण, उपवास, प्रवास किंवा औषधात बदल करताना

 

HbA1c चाचणी	रक्तातील ग्लुकोजचे स्वयं-निरीक्षण (Self-Monitoring of Blood Glucose – SMBG)
दीर्घकालीन चित्र दाखवते.	दिवसातील व त्या क्षणातील रिअल-टाइम माहिती देते.
दीर्घकालीन सरासरी दाखवते, पण दैनंदिन चढ-उतार पकडत नाही.	तात्काळ बदल ओळखते, पण दीर्घकालीन ट्रेंड दाखवत नाही.
HbA1c वर अवलंबून राहिल्यास दैनंदिन चढ-उतार दुर्लक्षित होऊ शकतात.	SMBG वापरल्यास मोठा पॅटर्न दिसत नाही.
मधुमेह नियंत्रणासाठी दोन्ही माहिती आवश्यक आहे.	मधुमेह नियंत्रणासाठी दोन्ही माहिती आवश्यक आहे.

क्रिकेटची तुलना:

कल्पना करा की, एका फलंदाजाने 6 चेंडूत 12 धावा केल्या. हा एकूण स्कोअर म्हणजे HbA1c, पण त्या धावा कशा केल्या तर (2 + 4 + ० + 6 + 0 + 0) – हे SMBG सांगते.
SMBG बद्दलच्या सामान्य गैरसमजुती

"चाचणी वेदनादायक असते" प्रत्यक्षात आधुनिक ग्लुकोमीटरमध्ये चाचणी जलद, जवळजवळ वेदनारहित व फक्त एका थेंब रक्तात होते.

"ठीक वाटत असेल तर साखर नियंत्रणात असते"  ही चुकीची समजूत आहे. रक्तातील साखरेचे चढ-उतार लक्षणांशिवायही होऊ शकतात.

व्यवहार्य सल्ला:

टाइप 2 मधुमेह = तोंडी औषधे – आठवड्यातून 2-3 वेळा उपाशीपोटी व जेवणानंतर तपासणी.

इन्सुलिन थेरपी = दिवसातून 2-4 वेळा तपासणी.

प्रीडायबिटीज / जीवनशैलीतील बदल – वर्षातून 1-2 वेळा तपासणी.

समारोप:

HbA1c आणि SMBG हे मधुमेह व्यवस्थापनाचे दोन आधारस्तंभ आहेत. HbA1c दीर्घकालीन धोरण ठरवण्यासाठी उपयुक्त आहे, तर SMBG दैनंदिन निर्णय घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. दोन्ही एकत्र वापरल्यास रुग्ण, डॉक्टर आणि कुटुंबीय यांना साखर नियंत्रणाची संपूर्ण माहिती मिळते आणि गुंतागुंतीचा धोका कमी होतो.

मधुमेह नियंत्रण ही केवळ औषधांची बाब नाही, तर सततचे निरीक्षण, योग्य आहार, व्यायाम आणि डॉक्टरांचा सल्ला यांचा संगम आहे.

आजचा ब्लॉग तुम्हाला कसा वाटला,हे कमेन्ट बॉक्स मध्ये जरूर लिहा. पुन्हा भेटूया उद्याच्या ब्लॉग मध्ये तोपर्यंत आपली आणि आपल्या परिवाराची काळजी घ्या. स्वस्थ रहा,आनंदी रहा,मस्त जगा. 

 

 ✍🏻 लेखक: प्रसाद नातु